Бæлвырд ныхас - ахадгæ фæндтæ
Уалдзæджы къæсæрыл Мæскуыйы уыд Уæрæсейы Федерацийы Фысджыты цæдисы æнæрадон съезд. Йæ куысты архайдтой ацы сфæлдыстадон артдзæстæн нæ бæстæйы регионты цы хайæдтæ ис, уыдоны сæргълæуджытæ æмæ уæнгтæ, нæ бæстæйы политикæйы, æхсæнады, æфсады, аивад æмæ культурæйы зындгонд минæвæрттæ. Нæ республикæйы Фысджыты цæдисæй съезды архайдта йæ сæрдар, филологон наукæты кандидат Хозиты Барис, æмæ журнал «Ирæф»-ы сæйраг редактор, поэт, прозаик, публицист Скъодтаты Эльбрус. Æрæджы мах фембæлдыстæм Барисимæ æмæ нын уый нæ фæрстытæн съезды фæдыл радта бæстон дзуæппытæ.
- Барис, æрæджы уыди нæ бæстæйы Фысджыты цæдисы æнæрадон съезд. Цавæр фæрстытыл дзы цыд ныхас уый тыххæй ма нын радзур?
- Уæрæсейы Фысджыты цæдис у нæ бæстæйы рагондæр, кадджындæр, сфæлдыстадон стырдæр организацитæй иу. Йæ алы съездæн дæр уыд æмæ абон дæр ис бæлвырд ирд историон, культурон, æхсæнадон æмæ удварнон нысаниуæг. Уымæн æмæ фыссæг у адæмы æмæ ‘хсæнады риссаг фарстатæ æргомгæнæг, дзыллæйы удварны куырд æмæ дохтыр. Йæ хæстæ алкæддæр уыдысты æмæ сты вазыгджынæй бæлвырд æмæ ахсджиаг. Кæддæриддæр, уæлдайдæр советон ду-джы фысджытæм, бæстæйы хицауадæй аккаг хорзы æргом здæхт цыд. Рацарæзт куы райдыдта, уæд уыцы цæстдарды уаг фæлæмæгъдæр. Фæлæ уæддæр фыссæгыл цы хæс ис, уый æххæст кодта æмæ кæны. Ныр уавæр цæхгæр хорзæрдæм ивынмæ хъавы. Нæ бæстæйы Президент Владимир Путин æмæ Хицауад хорз æмбарынц фыссæг æмæ æхсæнады иумæйаг ахадгæ бастдзинад. Уымæ гæсгæ съезды агъоммæ Уæрæсейы Федерацийы Фысджыты цæдисы раздæры сæрдар Николай Ивановæн æмæ хъуыддаджы бæлвырд ныхас уыд нæ бæстæйы ра-замонæгимæ. Зæгъын ма хъæуы уый, æмæ Фысджыты цæдисы раздæры съездтæ арæзт цыдысты арæхдæр Мæскуыйы нæ, фæлæ нæ бæстæйы облæстты æмæ крайты. Ацы æнæрадон съездæн та йæ ахадындзинад æмæ организацион æмвæзад бæрзонддæр æмæ цæсты ахадгæдæр уыд. Архайдта дзы æртæсæдæ делегаты нæ бæстæйы алы регионтæй. Уымæй уæлдай ма дзы уыд нæ бæстæйы политикæ æмæ аивад, культурæ æмæ æфсады зындгонд архайджытæ дæр. Æрæмбырд нæ кодтой Уæрæсейы паддзахадон библиотекæйы (раздæры Ленины номыл паддзахадон библиотекæ) уæрæх залы. Уыд дзы Фысджыты цæдисы историйыл дзурæг æрмæджыты цымыдисаг равдыстытæ æмæ фембæлдтытæ дæр.
Съезды фыццаг доклад скодта дыууæ азы куысты бæрæггæнæнты фæдыл йæ раздæры сæрдар Николай Иванов. Уый загъта, Фысджыты цæдисы сæрдары бынатæй йæхи кæй сæрибар кæны æмæ съезды делегаттæй ракуырдта, цæмæй æмхъæлæсæй ног сæрдарæй равзарой Владимир Мединскийы. Уый у зындгонд паддзахадон, политикон æмæ зонадон архайæг, историон уацмысты æмæ зонадон монографиты автор, нæ бæстæйы Президенты уынаффæгæнæг, фыссæг æмæ публицист, Уæрæсейы Федерацийы культурæйы раздæры министр. Иузæрдион æмæ разыйæ йыл съезды делегаттæ схъæлæс кодтой. Ныр йæ ног хæстæ æххæст кæндзæн, нырмæ куыд уыд, куыд Уæрæсейы Фысджыты цæдисы сæрдар нæ (нырмæ куыд уыд), фæлæ советон дуджы куыд уыд, Уæрæсейы Федерацийы Фысджыты цæдисы фыццаг секретарь, афтæ. Йæ хæдивæг та, куыд Цæдисы бæрнон секретарь, афтæ уыдзæн Николай Иванов.
- Йæ раныхасы Фысджыты цæдисы правленийы ног разамонæг Владимир Мединский сæйрагдæр цы фæнысан кодта организацийы куыст фæахадгæдæр кæныны тыххæй?
- Сæйрагдæр загъта, Фысджыты цæдисы алы уæнг дæр хъуамæ уа нæ бæстæйы литературон сфæлдыстадон, æхсæнадон царды зæрдиаг архайæг. Фысджыты цæдисы уæнг суæвын советон дуджы куыд уыд, афтæ ныр дæр хъуамæ уа кад æмæ рады хъуыддаг. Уымæ алы фыссæг, поэт, драматург, публицист тырна, фыццаджыдæр, хæрзхъæд æмæ арф мидисджын уацмысты руаджы. Кад æмæ йын рад уыдон кæной фыццаджыдæр. Цы фыссы, йæ уацмыстæй чиныгкæсæгæн цы зæгъынмæ хъавы хорзæй, уый хъуамæ зона æмæ хата бæлвырд. Уацмыс фысгæйæ æмæ йæ чиныгæй рауадзынмæ цæттæ кæнгæйæ, хъуамæ бæлвырд æмбара, чиныгкæсæг фæлтæртæн сæ удварнæн цы пайда æрхæсдзæн, уый. Æрмæст йæ фыст хи кад æмæ рады сæраппонд чи хæссы адæмы рæгъмæ, уыцы прозаик æмæ поэт, драматург, публицист раст зондыл хæст нæу. Литературæ фыццаджыдæр домы курдиат æмæ куыстуарзондзинад. Уыдонæй æххæст куы уай, уæд дæ хъуыддаг æмæ фæндæгтæ адæмы æмæ Фысджыты цæдисы æрдыгæй уыдзысты бæллиццаг.
- Нæ бæстæйы разамынд æмæ Хицауады ‘рдыгæй Фысджыты цæдисмæ цас бæлвырд æргом здæхт цæудзæн?
- Владимир Мединский йæ доклады бæлвырдæй, фæлæ цыбырæй фæнысан кодта уый, æмæ нырæй фæстæмæ Фысджыты цæдисы уæнг суæвыны уагæвæрды фæзындзæн ног домæнтæ. Советон дуджы Фысджыты цæдисы бæрны цы бæстыхæйттæ, сфæлдыстадон хæдзæрттæ уыд, уыдон фæстæмæ прокуратурæйы кусджыты æххуысæй нæ организацийы дæлбазыр бакæндзыстæм. Фысджыты цæдисы бæрны уыдзысты нæ бæстæйы æмæ регионты æппæт литературон журналтæ æмæ газеттæ. Раздæры аивадон литературæйы рауагъдад «Художественная литература» лæвæрд æрцæудзæн Фысджыты цæдисмæ. Уым ногæй арæзт æрцæудзæн Литературон фонд (Литфонд), уый æхцайы фæрæзтæй нæ бæстæйы æмæ регионты Фысджыты цæдисы уæнгтæ уаддзысты чингуытæ, араздзысты сфæлдыстадон изæртæ, конференцитæ, фембæлдтытæ, литературон декадæтæ æмæ конкурстæ.
- Цалдæр азы ныр бæлвырд аххосæгтæм гæсгæ мыхуыры нал цæуы газет «Литературная Россия». Ис ахæм гæнæн, æмæ йæ уадзыны хъуыддаг цæмæй сног уа?
- Гæнæн ис, æмæ 1958 азæй уагъд цы «Литературная Россия» цыд, уый ногæй мыхуыры уадзой. Уæдæ нырæй фæстæмæ нæ бæстæйы Фысджыты цæдис æмæ йæ регионалон хайæдты архайдмæ сæ хъус дардзысты нæ бæстæйы æмæ республикæты культурæйы министрадтæ.
Мах дæр бацархайдзыстæм, цæмæй нæ республикæйы литературон журналтæ - «Мах дуг», «Ирæф» æмæ «Дарьял» раздæрау уой нæ Фысджыты цæдисы бæрны. Дзæуджыхъæуы Сабырдзинады проспекты 25 хæдзары цы бæстыхай ис, раздæры «Хæлардзинад»-ы хæдзар, уым дыккаг уæладзыг уыд Фысджыты цæдисы. Æртыккаджы та уыд журнал «Мах дуг»-ы редакци. Дзæуджыхъæуы сæрмæ уыд Фысджыты сфæлдыстадон хæдзар. Йæ хысмæт нырмæ æбæрæг уыд, фæлæ нæ зæрдæ дардзыстæм, бæлвырд гæххæттытæ дæр бацæттæ кодтам уый тыххæй, цæмæй нæ Цæдисы дæлбазырмæ раздæха ацы æмæ æндæр бæстыхæйттæ.
-Ацы аз у нæ республикæйы Фысджыты цæдисæн йæ сæдæ азы юбилей. Куыд æм цæттæ кæнут уæхи æмæ йыл цы хуызы сæмбæлдзыстут?
- Юбилеймæ æз бацæттæ кодтон 1925 азæй абоны бонмæ нæ республикæйы Фысджыты цæдисы историйы æмæ алы азты архайды фæндæгты æмæ æнтыстыты тыххæй чиныг. Сæдæ азы размæ 22 декабры Цæгат Ирыстоны арæзт æрцыд Пролетарон Фысджыты цæдис. Уый фæстæ 1934 азы ацы организацийæ арæзт æрцыд Советон Фысджыты цæдисы Цæгат-Ирыстоны хайад. Тынг зæрдиагæй нæхи цæттæ кæнæм ацы ахсджиаг цаумæ. Ныртæккæ æмбырд кæнын æрмæг, æмдзæвгæтæ, фæйнæ иу уацмысы, мыхуыры чи нæ уыд, уыдонæй, æмдзæвгæ, цæмæй ногæй нæ республикæйы Фысджыты цæдис уадзын райдайа литературон альманах «Поэзийы бон». Ивгъуыд æнусы 50 азты кæрон йæ рауадзыны хъæппæрисы автор уыд зындгонд поэт, чиныгуадзæн «Ир»-ы сæйраг редактор, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг Мыртазты Барис. Йæ фæстагдæр рауагъд уыд 1982 азы. Уæдæ нæ республикæйы Фысджыты цæдис фæстаг цалдæр азы цардхъом æмæ куыстхъомдæр фæци. Уый тыххæй сæрмагондæй бузныг зæгъын æмæ стыр арфæ кæнын, мæ размæ Фысджыты цæдисы сæрдарæй чи куыста, уыцы зындгонд прозаик, публицист, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат, республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы адæмон фыссæг Агънаты Гæстæнæн. Бирæ хорз хъуыддæгтæ сарæзта, цæмæй не сфæлдыстадон артдзæсты уа цард æмæ куысты уаджы равг. Цæстуарзонæй аудыдта алкæддæр сфæлдыстадон хистæр æмæ кæстæр фæлтæрыл. Хорз бастдзинæдтæ саразын йæ къухы бафтыд нæ бæстæйы Фысджыты цæдисæн, йæ регионалон хайæдты разамындимæ, Цæгат Кавказы Фысджыты цæдистæ, культурæйы æмæ аивады кусджытимæ. Йæхи æмæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар, зындгонд ахуыргонд æмæ фыссæг Хъазиты Мелитон бацæттæ кодтой Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны æрыгон авторы уацмысты иумæйаг æмбырдгонд «Æрфæны фæд». Уагъд æрцыд Цæгат Кавказы Фысджыты сфæлдыстады иумæйаг антологи «Тепло наших сердец». Нæ бæстæйы Фысджыты цæдисы ног уæнгтæ систы нæ литературæйы зындгонд æмæ æрыгон курдиатджын зиууæттæ Къадзаты Станислав, Гасанты Валери, Гегкиты Сослан, Орхан Гулиев, Алыккаты Æхсар, Баситы Зæлинæ, Битеты Фатимæ, Дудайты Чермен, Габолаты Зауырбег, Кокойты Эльзæ, Грищенко-Кокойты Валентинæ...
Иуæндæс азы бындурон цалцæджы фæстæ ногæй байгом Дзæуджыхъæуы Хетæгкаты Къостайы номыл Ирон литературæйы музей. Йæ архайд раздæр дæр æмæ ныр дæр æнгом баст у Фысджыты цæдисимæ. Иудадзыгдæр дзы нæ иумæйаг хъæппæрисæй раздæрау араздзыстæм фысджыты сфæлдыстадон изæртæ, фембæлдтытæ, чиныгкæсджыты конференцитæ, равдыстытæ, литературон-музыкалон бæрæгбонтæ. Музейы алкæддæр куыста æмæ абон дæр рухсадон, культурон, зонадон хъуыддæгты, кæстæрты хъомылады зæрдиаг архайæг коллектив. Йæ сæргълæууæг - Бдайциаты Земфирæ, хистæр зонадон кусджытæ Цхуырбаты Сергей, Æлборты Азæ, Гасанты Валери. Ног экспозици бацæттæгæнджытæ - Цогойты Батрадз, Челæхсаты Эммæ, Джусойты Мæдинæ, Туаты Русудан, Гæбуты Маринæ, Æлборты Тамарæ, Къуыллыты Зинæидæ... Арфæ сын кæнын. Ацы артдзæст ногæй кæй байгом, уый тыххæй мæ зæрдиаг арфæ ракæнын фæнды нæ республикæй Сæргълæууæг Сергей Меняйлойæн, Хицауады сæрдар Дзанайты Барисæн, йæ хæдивæг Платы Альбинæйæн, арæзтадон куыстуаты разамонæг Петр Павловæн, культурæйы министр Фидараты Сосланæн, йæ хæдивæг Рæмонты Маринæйæн, Национ музейы генералон директор Цуциты Асланæн.
Фидар хъуыддагон бастдзинæдтæ нын ис уæлдæр æмæ астæуккаг ахуырадон артдзæстытимæ, культурæйы хæдзæртты æмæ хъæуты æмæ горæтты бынæттон хиуынаффæйады администрациты разамындимæ, библиотекæтæ, радио æмæ телеуынынады, газетты æмæ журналты редакциты разамынд æмæ уацхæсджытимæ, рауагъдаттимæ, æхсæнадон организацитæ æмæ иннæ сфæлдыстадон цæдистимæ.
Фæззæджы та дыккаг хатт Дзæуджыхъæуы уыдзæн дунеон литературон фестиваль «Ирон фæндыр». Йæ фæлгæты цы бирæ сфæлдыстадон изæртæ æмæ фембæлдтытæ арæзт æрцæудзæн, уыдоны та архайдзысты нæ бæстæйы æмæ Цæгат Кавказы зындгонд фысджытæ, поэттæ, критиктæ. Мыхуыры рацæудзысты уырыссаг æвзагмæ тæлмацгондæй Фыдыбæстæйы Стыр хæсты хъæбатырæй чи фæмард, уыцы ирон фысджыты уацмысты иумæйаг æмбырдгонд æмæ зындгонд поэт, драматург, ахуыргонд, рухстауæг, публицист, фыссæг Джыккайты Шамилы æмдзæвгæты уырыссаг æвзагмæ тæлмацты чиныг. Сæрды та нæ республикæйы Фысджыты цæдисы разамынд æмæ уæнгтæ, аивады архайджытæ Рахизфарсы районы Беслæны горæты Культурæйы галуаны фембæлдысты Кæсæг-Балхъары Фысджыты цæдисы разамынд æмæ уæнгтимæ, сыхаг регионы аивады кусджытимæ.
- Дæ зæрдæйы фæндиæгтæ Ирыстоны адæмæн цавæр уыдзысты?
- Ирон аивадон литературæйыл сæ зæрдæ куыд нæ ивой, фæлæ сæ зæрдæтæм нæ дзырдæй, нæ уацмыстæй фæндаг куыд арæм алкæддæр, уыцы амонд сæ уæд!
Ныхас ныффыста Гасанты Валери.
Къам ист у гом информацион фæрæзтæй
