"Ирон æвзаг нæ сæфы, кусын хъæуы йæ рæзтыл"
Ирон аив дзырд, зонад æмæ культурæйы артдзæстытæй иу у фыццаг национ советон журнал, Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы оргæн, литературон аивадон æхсæнадон политикон журнал «Фидиуæг». Ам сæ ног фыст поэтикон, прозаикон, драмон, публицистикон, зонадон уацмыстæ мыхуыр кæнынц Ирыстоны Хуссар æмæ Цæгат хайы зындгонд фысджытæ, поэттæ, драматургтæ, публицисттæ æмæ ахуыргæндтæ. Кæддæриддæр йæ редакцийы кусджытæн сæ куысты сæйраг нысантæй иу у национ литературæйы зæрингуырдты æмæ ирон адæмон сфæлдыстады бынтæ, уырыссаг æмæ дунеон литературон уацмыстæй ирон æвзагмæ тæлмацгонд уацмыстæ чиныгкæсæг фæлтæртæм хæссын. Журнал «Фидиуæг» йæ равзæрдæй абонмæ архайы æрыгон автортæн се сфæлдыстад журналы фæрстыл мыхуыр кæныныл, се сфæлдыстады рæзтæн сын алывæрсыг фадæттæ аразыныл. Æрæджы нæ уацхæссæг фембæлд журнал «Фидиуæг»-ы сæйраг редактор, курдиатджын поэт æмæ тæлмацгæнæг Годжыцаты Неллиимæ æмæ йæм радта цалдæр фарсты:
- Нелли, журнал «Фидиуæг» акæсдзæн йæ сæдæ азы рындзæй. Ис ын хъæздыг æмæ мидисджын истори. Ды йæ редакцийы сæргъы цавæр ног хъуыдытимæ æмæ нысантимæ æрлæууыдтæ?
- Журнал «Фидиуæг»-æн йæ нысан у ирон литературæ æмæ æвзаджы рæзтыл архайын. Уымæн та алыхуызон гæнæнтæ ис. Цæмæй сæ æххæст кæнæм, уый тыххæй та нæ хъæуы йæ рафысджыты нымæцы фæфылдæрыл архайын иумæйаг хъарутæй, республикæйы разамынд æмæ зонадон, сфæлдыстадон интеллигенциимæ иумæ. Æнцонæй йæ ссарæн уа газеттæ æмæ журналтæ уæйгæнæн киоскты. Алы ахосæгтæм гæсгæ йæ чи нæ рафыссы посты хайады, уыцы адæм та йæ уым æлхæной. Уыцы хъуыддæгтыл кусæм нæ хъару æмæ нæ зонд, нæ авналæнтæ цас амонынц, уыйбæрц. Ацы фарста цæмæй лыггонд æрцæуа, уый тыххæй нæ фарсмæ сты алкæддæр Хуссар Ирыстоны хиуацад, сфæлдыстадон æмæ зонадон интеллигенцийы минæвæрттæ. Йæ алы номыр цæмæй бакастæй аив уа, мидисæй та хъæздыгдæр кæна, ууыл кусын хъæуы иудадзыгдæр. Куыд фæзæгъынц, хорзæн кæрон нæй, стæй йын ма хъуамæ уа. Уый тыххæй та редакцийы кусджытæй уæлдай ирон æвзаджы æмæ литературæйы рæзтыл, йæ фидæныл сагъæс кæниккой журналкæсджытæ, алы ведомствоты æмæ министрадты бæрнон кусджытæ. Материалон æгъдауæй, зондамындæй, организацион фарстатæ лыгкæныны хъуыддаджы хъуамæ кæрæдзийы фарсмæ лæууæм.
Цас дын ирон æвзаг æмæ литературæ, адæмон сфæлдыстад йæ аивтæ æргомдæр кæны, уыйбæрц дæм иудадзыгдæр ис ахæм уæлмонц хъуыды - куыд нæ хъуамæ зоной, кæсой ацы уацмыстæ, куыд нæ сæ хъуамæ зоной нæ адæм. Уыцы зондимæ дæм цæуы журналы алы номырыл дæр хуыздæрæй-хуыздæр кусын. Фæнды нæ, цæмæй журнал «Фидиуæг» хæццæ кæна Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны алы ирон адæймагмæ дæр, суанг хæххон дæрддзæф хъæумæ дæр, иу адæймаг цæрæг ма кæм ис, уымæ дæр. Кæса йæ æхсызгонæй æмæ зона нæ дзырдаивады ивгъуыды хорзæй цы ис, ныртæккæ та йæ рæзт цы уавæры ис, уый. Уымæн æмæ, фыццаджыдæр, фыссæг, поэт, драматург, публицист, ахуыргонд йе сфæлдыстады у адæмы удварн аивгæнæг æмæ йæ царды рухсдæр фидæныл æууæндын чи кæны, ахæм удгоймаг. Цæмæй нæ алчидæр зона, ирон лæг национ æвзагмæ уарзтæй литературæйæн, культурæйæн аргъ кæй кæны, кæй йæ зоны, йæ кæстæртæн æй кæй уарзын кæны, уымæй ирон у фыццаджыдæр. Нæ фыдæлты зондахаст, сæ миддунейы сконды алы уавæр дæр ирдæй зыны, канд ирон фынгыл бадыны, хæрд æмæ нозты уаджы нæ, фæлæ иумæйагæй зарджыты, кадджыты, æмбисæндты, таурæгъты, аргъæутты. Нæ дзырдаивады дæсныты поэзийы, прозæйы, драматургийы, публицистикæйы. Театралон æмæ музыкалон аивады. Ацы хæзнатæ сты дзурæг иумæйагæй ирон фарныл æмæ нын æй Хуыцау нæ цард фæлтæрæнты сæрты, фыдæлты зонды руаджы кæй дæтты стыр хæрзиуæгæн.
- Журналы редакци Ног азы къæсæрыл цавæр ног нысантимæ æрлæууыд?
- Нæ журнал рафысджыты нымæц фæфылдæр, фаронмæ абаргæйæ. Рауагътам 2023-æм азы æхсæзæм номыр. Цы нысантæ æвæрдтам нæ размæ хæстæгдæр рæстæгæн, уыдон сæххæст кодтам. Цæмæй сæ царды ма рауадзæм, уымæн нын ницы æфсон вæййы. Уый редакцийы коллективы архайды уагæй зæгъын. Ныр нæхицæй аразгæ цы нæу, уыцы нысантæй бирæтæ нырма æнæххæстгонд сты, фæлæ сыл дарддæр архайдзыстæм. Ныридæгæн уал хъуамæ фембæлæм Цæгат Ирыстоны сæйраг посты бастдзинады хайады разамындимæ æмæ йемæ баныхас кæнæм, цæмæй журнал «Фидиуæг» исой Ирыстонæн йæ цæгат хайы цæрджытæ дæр. Нæ журнал кæсынц фæсарæнты цæрæг ирæттæй бирæтæ. Уыдонæй мæ зæгъын фæнды Турчы цæрæг ирæтты тыххæй. Журналы æрмæджытæ сын цæмæй æнцондæр кæсæн уа, уый тыххæй сæ бацархайдзыстæм нырыккон бастдзинады фæрæзты фæрсты латинаг графикæйы бындурыл арæзт чи уыд, уыцы ирон дамгъæтæм раивыныл.
- Æрыгон автортæн цæмæй се сфæлдыстад журналкæсджытæм хæццæ кæна, ууыл та ныридæгæн куыд архайут?
- Ис нæм суинаг поэттæ дæр, фысджытæ æмæ драматургтæ дæр. Поэзийы æмæ прозæйы ныридæгæн зæрдæ рухс кæмæй кæны, ныфсы гуырд у, зæгъгæ, кæмæй зæгъæн ис, уыдон сты Пухаты Игорь, Къæбысты Зæринæ. Зæрдæ райы Елбачиты Алыксандры æмæ Кокойты Сосланы фыццаг сфæлдыстадон фæлтæрæнтæй. Ныфс нын дæттынц, ирон литературæйæн йæ хуым дарддæр чи кусдзæн, йæ уды бæркады нæмгуытæ дзы чи æппардзæн, уæхскуæзæй кусынмæ дзы цæттæ чи у, ахæм суинаг кæстæртæ. Уыдонæн та нæ зæрдиаг хъусдард у цин æмæ разæнгарды хос. Сæхиуыл нæ хъусдардæй кусынц, хæссынц нæм сæ ног уацмыстæ. Мах сыл бæстондæр зæрдиагæй кусæм æмæ афтæмæй кæрæдзийы æууæнчы цæуæм. Мыхуыры сын уадзæм сæ уацмыстæ журналы.
- Журнал «Фидиуæг»-ы редакцийы сфæлыстадон коллектив йæ кæсджытимæ куыд арæх æмбæлы?
- Нырмæ уал сæмбæлдыстæм Хуссар Ирыстоны районты цæрджытимæ. Скъолаты ахуыргæнджыты æмæ ахуырдзауты коллективтимæ та фембæлыны охыл ныхас кæндзыстæм. Тыбылты Алыксандры номыл Паддзахадон университеты разамынд дæр нæм йæ хъус хорз дары. Студенттæ æмæ ахуыргæнджытимæ дзы цæмæй иудадзыгдæр æмбæлæм, журнал «Фидиуæг» сæм хуыздæр хæццæ кæна, ног автортæ нын уа се ’хсæн, ууыл фидæны архайдзыстæм. Ныридæгæн ахæм фембæлдтытæ нын уыд Сунжæйы скъолатæй иуы ахуыргæнджытæ æмæ ахуырдзаутимæ. Зæрдиагæй æмæ ныл тынг æхсызгонæй сæмбæлдысты. Ныртæккæ хъуыддаджы бастдзинæдтæ саразынмæ хъавæм Стъарапол æмæ Красноярскы цæрæг ирæттимæ. Мæскуы, Самарæ æмæ Турчы цæрæг ирæтты ’хсæн дæр нын ис æнувыд журналкæсджытæ. Æхсызгонæй нæ бон зæгъын у, æмæ Ирыстоны чи нæ цæры, уыцы ирæтты ’хсæн нæ журнал «Фидиуæг»-ы кæсджыты нымæц азæй-азмæ фылдæр кæны. Фидæны дæр архайдзыстæм, цæмæй нæ бæстæйы æмæ дунейы алы рæтты цæрæг ирæтты ’хсæн «Фидиуæг»-ы кад бæрзонддæр кæна æмæ йæ рафысджыты нымæц ма фæкъаддæр уа.
Социалон хызтæй та уал нын нырма Фейсбук-ы ис фарс. Уым равæрæм журналы алы номыры электронон вариант. Хицæнæй дзы равæрæм иуæй-иу æрмæджытæ дæр. Алы ног номыры рацыды тыххæй дæр дзы вæййы сæрмагонд хъусынгæнинаг. Журнал азы алы мæйæ дæр ис рафыссæн редакцийы æмæ посты бастдзинады хайады дæр. Йæ рафыссыны æмгъуыд никуы фæвæййы. Ныртæккæ «Фидиуæг»-ы тираж у авдсæдæ экземпляры. Фидæнмæ йæ ноджы фылдæр фæкæндзыстæм. Рагагъоммæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ йæ рафыссджыты нымæц фæуа минæй фылдæр. Тынг ахсджиаг у, журнал «Фидиуæг»- ы редакцийы чи кусы, уыдон æй сæхæдæг зæрдæйæ уарзынц, йæ рæзтыл удуæлдайæ кусынц, уый куы уыной, уымæй уæлдай ма æвзаг æмæ литературæйы рæзтыл зæрдæйæ риссыс, уый куы уына журналкæсæг, уæд дыл æнæмæнг баууæнддзысты, дæ курдиат сæм хъардзæн æмæ йæ æххæст кæндзысты. Чи стæм, чи сты нæ фыдæлтæ, уый куы зонæм, нæ аивад, нæ удварн цы бындуртыл арæзт у, уый куы ’мбарæм, уæд нын фидæн уыдзæн.
- Журнал «Фидиуæг»-ы мидисыл ирон нырыккон литературæйы рæзт куыд зыны?
- Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, мæнмæ гæсгæ, йæ рæзт æвзæр уавæры нæй. Ме ’рвад у, уый тыххæй нæ зæгъын, фæлæ мæ зæрдæ рухс кæны Годжыцаты Георгийы, Баситы Зæлинæйы, Габолаты Зауырбеджы, Битеты Фатимæйы, Гегкиты Сосланы, Къудухты Маринæ, Гобозты Агуындæйы, Бестауты Аланæйы сфæлдыстадæй. Ахæм дзæбæх кæстæртæ нæм ис. Драматургийы жанры фысджытæ æрыгон авторты ’хсæн бирæ нæй, уæддæр дзы иугай хорз фыццаг къахдзæфтæ кæнджытæ кæй ис, уый мын æхсызгон у. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, æппæты сагъæсагдæр уавæры ис ирон сывæллæтты литературæ. Рæзгæ фæлтæрæн чи фыссы, уыцы автортæ бирæ сты. Фæлæ дзы нæй, æххæстæй ацы жанры фыст уацмыстæн дзуапп чи дæтта, ахæм уацмыстæ. Советон дуджы, журналты æмæ газетты, рауагъдæтты иумæйагæй нæ бæстæйы Фысджыты цæдисы уæлдай лæмбынæгдæр хъусдард цыд. Рæстæг аивта, æмæ хорзæрдæм нæ. Фæлæ зæрдæсаст цæмæй уæм, уымæн нын бар нæй, уымæн æмæ уавæр фæхуыздæр кæнынæн ис æрмæстдæр автортимæ лæмбынæг куысты руаджы.
- Журнал «Фидиуæг»-ы хæстæгдæр рæстæг цавæр æрмæджытæ фæзындзæн мыхуыры?
- Махæн уæлдай нæу, автортæ Цæгат æви Хуссар Ирыстоны дзырдаивады зиууæттæ сты, уый. Мыхуыр кæнæм се ппæты дæр. Уацмыс бæзгæ куы уа, литературæйы домæнтæн дзуапп куы дæтта, уæд нæ журналы кæддæриддæр бынат ссардзæн. Æхсæзæм номыры рауагътам Баситы Зæлинæйы уацмыстæ. Фидæнмæ ма журналы рухс фендзысты Челдыты Надяйы, Къудухты Маринæйы уацмыстæ. Мыхуыр кæнæм йæ ном ныридæгæн ирон литературæйы зындгонд чи у, уыцы фысджыты уацмыстæ. Сæ автортæ та сты Хъазиты Мелитон, Наниты Асиат, Цхуырбаты Мери, Остъаты Алан, Плиты Инал… Зонадон кусджытæй та нæм арæхдæр «Фидиуæг»-ы фæрстыл сæмбæлæн ис ахуыргæндтæ Плиты Гацыры, Дзаттиаты Русланы, Дзиццойты Юрийы, Битарты Зояйы, Тыбылты Ингæйы, Плиты Сергойы, Джусойты Клавæйы, Дзидзойты Валерийы, Бзарты Русланы, Дзугаты Къостайы æмæ нæ иннæ сфæлдыстадон æмæ наукон интеллигенцийы минæвæртты уацмыстыл. Кæддæриддæр нæ журналы бынат уыд æмæ ис ирон адæмон сфæлыдстады æмæ национ дзырдаивады классикты уацмыстæн, дунеон литературæйы хуыздæр бынтæй ирон æвзагмæ тæлмацгонд уацмыстæн дæр.
- Дæ арфæтæ фæсивæдон газет «Ныхас» («Слово») кæсæг фæлтæртæн цавæр сты?
- Ног азы алы бон сын цин æмæ æнæниздзинады хорзæхтæ хæссæнт, æнæниз æмæ куыстамондимæ
Гасанты Валери
Сæлбиты Дианæйы ист къам
