27-æм скъола: ам уарзынц æмæ зонынц мадæлон æвзаг
Хуыбаты Ленё (ирон ёвзаг ёмё литературёйы ахуыргёнёг), Къадзаты Людмилё (директоры хёдивёг, ахуырады хайады сёргълёууёг), Джимиты Галинё (27-ём скъолайы директор)
Дзæуджыхъæуы 27-æм скъола хæссы зындгонд Кучиты Юрийы ном. Ацы хъуыддагæй сæрыстыр сты, уый бамбæрстон, скъолайы директор Джимиты Галинæимæ куы аныхас кодтон, уæд. Юрий уыд ацы ахуырдоны фыццаг рауагъдонтæй, майданимæ каст æй чи фæцис 1937 азы. «Уый на зæрдыл кæддæриддæр дарæм, - загъта Галинæ. - Архайæм, цæмæй нæ ахуыргæнинæгтæй дæр рох ма уа. Кучийы-фырт у ирд дæнцæг махæн, уæлдайдæр та сывæллæттæн: ахуыры фæндаг æнцон нæу, фæлæ йæ чи равзары æмæ йыл чи ацæуы, уымæн вæййы ахъаззаг».
Кæд ахуыргæнæндæттæ иууылдæр кусынц иумæйаг хæслæвæрдтæй æмæ амынддзинæдтæй, уæддæр алы скъолайæн дæр ис йæхи уаг. Уый арæзт цæуы, разамынд ын чи дæтты æмæ дзы чи кусы, уыдоны архайдæй. Æнгом, профессионалон коллектив кæддæриддæр æрцæуы хорз æнтыстытæм.
Джимиты Галинæимæ æрныхас кодтам нæ мадæлон æвзаджы тыххæй, ацы скъолайы цавæр уагыл æвæрд у, цавæр цæстæй йæм кæсынц æмæ куыд архайынц йæ рæзтыл.
«Не скъолайы стыр бынат ахсы ’взаг бахъахъхъæныны хъуыддаг, йæ дарддæры рæзт æмæ йæ парахат кæнын. Нæ ирон æвзаджы кафедрæ у тыхджын, ис дзы, зæрдиагæй чи кусы, ахæм ахуыргæнджытæ. Сæ сæргъы лæууы Къадзаты Людмилæ, уый йæ цæст дары ирон æвзаг æмæ литературæмæ.
Нæ ахуырдзаутæ архайынц алыхуызон конкурсты, олимпиадæты. Стыр хъомыладон куыст цæуы скъоладзауты ’хсæн мадæлон æвзаг æмæ литературæйы ахадындзинады тыххæй. Зæрдылдарæн бонтæ бæрæг кæнæм ирон æвзагыл.
Цалдæр азы дæргъы не скъолайы бындурыл арæзт цæуы ахуыргæнджыты ирон æвзаджы регионалон конкурс. Ахуыргæнджытæ амонынц уроктæ нæ сывæллæтты къордтæн (лæмæгъ æмæ тыхджын) æмæ сæ разыйæ баззайынц.
Нæ ирон æвзаджы ахуыргæнджытæ сæхи сæрæнæй равдисынц: архайынц профессионалон конкурсты; æппæтдунеон журналты Къадзаты Людмилæ æмæ Гæджиты Лианæйæн мыхуыры рацæуынц наукон уацтæ.
Йæхи ’взаг, истори, культурæ чи нæ зоны, уымæй цы хъуамæ зæгъай, куыд æй хъуамæ рахонай?» - загъта скъолайы директор.
Ахуыргæнджытæ æмæ скъоладзауты архайд
Къадзаты Людмилæйы, ахуырады хайады сæргълæууæджы разамындæй, зæрдиагæй архайынц ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнджытæ. Йæ ныхæстæм гæсгæ, «хæдзары бинонтæ куырыхон хистæрæй кадджын сты».
«Мах сæрыстыр стæм нæ директорæй Джимиты Галинæйæ, хорз хъусдард ирон æвзаг æмæ литературæмæ кæй ис, уымæй. Ахæм сывæллон нæм нæй, æмæ иронау чи нæ дзуры. Ацы хъуыддаджы стыр æвæрæн бахаста нæ сæргълæууæг.
Æппынæдзух афтæ фæдзурæм: ирон æвзаг сæфы! Нæ сæфы. Мах скъолайы ирон æвзаг бæрзонд уагыл æвæрд у. Нæ ахуыргæнджытæ иууылдæр уæхскуæзæй кусынц. Цыдæриддæр конференцитæ вæййы, уым мах сывæллæттæ дæр сæ ахуыргæнджытимæ бацархайынц.
Райсынц фыццаг бынæттæ, æмæ сæ мах дæр сæрыстыр вæййæм. Тынг хъыг мын вæййы, афтæ куы фæзæгъынц, не ’взаг сæфы, зæгъгæ. Нæ урокты куы абадиккат, уæд æй бамбариккат, афтæ кæй нæу, уый.
Ацы аз фыццæгæм къласмæ истам сывæллæтты. Иуæн дзы уыди уырыссаг мыггаг. Йæ мад загъта, æз, дам, мæхæдæг иронау зыдтон, æмæ мæ ферох. Фæнды мæ, цæмæй мæ сывæллон уа ирон къорды æмæ базона ирон æвзаг. Тынг æхсызгон нын уыд ахæм хабар», - загъта Людмилæ.
Ныййарджытæн ис бар сывæллоны лæмæгъ кæнæ тыхджын къордмæ раттын. Ахуыргæнджытæ сæхæдæг вæййынц къамисы, сывæллæтты скъоламæ исгæйæ. Байхъусынц, куыд дзурынц иронау, уымæ, сæ зонындзинæдтæ сын сбæрæг кæнынц. Чи дзуры, уыдоны ’рбахонынц тыхджын къордмæ, æндæр адæмыхатты минæвæрттæ арæхдæр бахауынц лæмæгъ къордмæ. Фæлæ та уым дæр разыны, куыд базыдтам афтæмæй, ирон æвзаг ахуыр кæнын кæй фæнды, ахæмтæ. Ис ахæм ныййарджытæ, æмæ сæ ирон æвзаджы зонындзинад нæ хъæуы сæ сывæллæттæн. Ахæмтæн, Къадзаты Людмилæйы загъдау, ницы акæндзынæ, цы сын зæгъдзынæ, тыххæй сæ нæ бафтаудзынæ.
2023 азы январы скъолайы ахуырдзаутæ бацархайдтой сывæллæтты æмæ фæсивæды цыппæрæм æхсæнадæмон мадæлон æвзæгты конкурсы «Язык предков». Арæзт цæуы Мадæлон æвзæгты фонды ’ххуысæй. Фарæстæм къласы ахуыргæнинаг Дзиуаты Агуындæ райста гран-при номинаци «Аивадон дзырды дæсны»-йы. Уыцы номинацийы ма фыццаг бынат бацахста Тыбылты Софья (2-æм кълас). Моргуаты Агуындæ (7-æм кълас) бацахста дыккаг бынат номинаци «Эссе»-йы. Æппæт ацы ’нтыстытæ, нымайы Джимиты Галинæ, къухы ’фтынц æрмæстдæр ахуыргæнджыты æрвылбон архайды фæрцы.
Директоры хæдивæг Къадзаты Людмилæ нымайы Хозиты Эльвирæйы (методиугонды куысты разамонæг), Гæджиты Лианæйы, Тахъазты Лианæйы, Хуыбаты Ленæйы, Квашнина Натальяйы, Æрситы Заремæйы тыхджын ахуыргæнджытыл, бæрзонд профессионалон æмвæзадыл чи лæууы, ахæмтыл.
Стыр æхсызгон хабарыл скъола банымадта уый, æмæ РЦИ-Аланийы Ахуырады министрады гранты хицау кæй сси. 2022- 2023 азты бæрæггæнæнтæм гæсгæ йын лæвæрд æрцыд грант райсæджы Диплом, зынгæ баварæн кæй бахаста ахуыргæнинæгты хæрзхъæд ахуырады, уый тыххæй. Нæ зæрдиаг арфæтæ!
Хæлардзинады хид
27-æм скъолайæн Ялтæйы ис, æфсымæриуæг кæимæ кæны, ахæм скъола – дыууадæсæм. Хетæгкаты Къостайы райгуырæн бонмæ сæхи куы цæттæ кодтой, уæд дзы Ялтæйы 12-æм скъола дæр бацархайдта. Се ’хсæн цы телемост арæзт æрцыд, уым ялтæйаг скъоладзаутæ равдыстой инсценировкæтæ Къостайы сфæлдыстадæй, иронау радзырдтой æмдзæвгæтæ. Куы сын бамбарын кодтой, чи у Къоста махæн, уæд иу уысм дæр дызæрдыг нæ фæкодтой, уайтагъд сразы сты ахæм мадзалы бацархайын. Уалдзæджы та дзуаппон хуызы 27-æм скъолайы ахуырдзаутæ сæ ахуыргæнджытимæ иумæ бацархайдтой Ялтæйы скъолайы мадзалы (уый дæр та телемосты фæрцы).
Сæхи йæм бацæттæ кодтой бæстон. Афтæмæй дыууæ регионы сывæллæттæ зонгæ кæнынц кæрæдзийы истори æмæ культурæимæ.
Хуыбаты бинонтæ
Уæлдæр Къадзаты Людмилæ ской кодта Хуыбаты Ленæйы тыххæй. Хуымæтæджы йыл нæ дзурдзыстæм. Йæ фыд Аслæнбег куыста Ногиры скъолайы физкультурæйы ахуыргæнæгæй. Хъæубæстæн уыди уарзон æмæ нымад лæг. Физкультурæйæ уæлдай ма кодта тренеры куыст дæр, цæттæ кодта рог атлетикæйы спортсменты. Сæ къухы цы ’вдисæнтæ бафтыд, уыдонæй иуæй-иутæн абон дæр сæ сæрты ничима ахызт. Ауыгъд сты спорты галуан «Манеж»-ы. Уарзæгой зæрдæ дардта йæ хъомылгæнинæгтæм. Хъыгагæн, æгæр раджы ацыд цардæй, æндæр ма йын бирæ хорздзинæдтæ бантыстаид.
Ленæйы дæр фæндыд, йæ фыдау, физкультурæйы ахуыргæнæг суæвын. Фæлæ йæ мад загъта - дæ хо дæр уыцы фæндагыл ацыд æмæ фаг фæуæд, ды нал ацæудзынæ, зæгъгæ. Уæд сфæнд кодта ирон æвзаджы ахуыргæнæджы дæсныйад райсын. Каст фæци ЦИПУ-йы ирон филологийы факультет. 2002-æм азæй фæстæмæ кусы ацы скъолайы. Студент ма куы уыд, уæд райдыдта 29-æм скъолайы кусын. Йæ хо Маринæ дæр уыцы скъолайы райдыдта кусын физкультурæйы ахуыргæнæгæй. Ныртæккæ кусы Ногиры скъолайы. Сæ фыд Аслæнбег йæ цардæй куы ахицæн, уæд æй уырдæм фæхуыдтой.
Маринæйы хистæр чызг Зæринæ каст фæци ЦИПУ-йы физкультурон хъомылады факультет æмæ кусы 22-æм скъолайы. Кæстæр чызг Наташæ та ирон филологийы факультет, фæлæ йæ цардæмбалимæ ацыд Норильскмæ кусынмæ. Уым æй кæд ирон æвзаджы дæсныйад нæ бахъуыд, уæддæр йæ куыст бабаста скъолаимæ – технологийы уроктæ дæтты (йæ фыццаг дæсныйадмæ гæсгæ у хуыйæг). Афтæмæй Ленæйы хойы цот ахæццæ кодтой ахуыргæнæджы куыст æртыккаг фæлтæры.
«Мæнæн сывæллæттимæ кусын тынг æхсызгон у, - дзуры Ленæ. - Уымæй амондджындæр хъуыддаг нæй, æмæ дæ ахуыргæнинæгтæ куы ’мбарой æмæ дын дæ предмет куы уарзой. Сывæллæттыл бæрæг вæййы, сæ хæдзары ирон æвзагмæ цавæр цæстæй кæсынц, уый.
Махæн, ахуыргæнджытæн, нæ куыст уый у, цæмæй не ’взагмæ хорз цæстæнгас равзæрын кæнæм».
Йæ куысты фæлтæрдæй мын Ленæ ракодта иу хабар. Уыдис ахæм рæстæг, æмæ скъоладзауты ’ппындæр нæ фæндыд мадæлон æвзаг ахуыр кæнын. Кæуыны ’ввонг-иу сси. Фарста сын сæхи, сæ ныййарджыты, цæмæн ахæм цæстæй кæсут не ’взагмæ? Уæхицæй куы ’ппæлут, ирæттæ стæм, зæгъгæ. Æмæ уæд цæмæй ирæттæ стут, уе ’взаг куынæ зонат, зæгъгæ-иу сын бакодта. Кæугæ дæр-иу фæкодта, ирон сывæллон куыд хъуамæ ма ахуыр кæна йе ’взаг? Рацыд рæстæг. Иу афон директор арвыста сывæллæтты Сочимæ лагермæ. Куы ссыдысты, уæд ын радзырдтой: «Уым нын радтой ахæм хæслæвæрд, цæмæй, кæцы адæмыхаттæй стæм, уыдоны аргъау равдисæм». Фылдæр чи фæкæуын кодтæ Ленæйы, уый йæ сæвæрдта. Уыцы рæстæг Ленæйыл, æвæццæгæн, уымæй æхсызгондæр хабар не ’рцыд, уымæн æмæ бамбæрста: йæ фыдæбæттæ нæ фæдзæгъæл сты, сывæллæттæ хъæугæ зонындзинæдтæ райстой.
Скъоладзаутæ æдзухдæр архайынц алыхуызон æркастыты: ирон аив дзырды дæсныты, наукон практикон конференциты æмæ алыхуызон конкурсты, æмдзæвгæтæ дзурыныл. Арæх свæййынц уæлахиздзаутæ, зæрдиагæй бакусынц рефераттæ æмæ докладтыл ирон æвзагыл. Иу аз ирон æвзаджы Олимпиадæйы куы рамбылдтой, уæд ма сæ Битарты Вячеслав йæхимæ дæр фæхуыдта – уæлахиздзауты æд ахуыргæнджытæ, цæмæй кадджын уавæры хорзæхджын æрцæуой. Сæрмагонд бынат ахсы уæлæмхасæн архайд ирон æвзагæй. Сценкæты, инсценировкæты, æмдзæвгæтæ дзурыны – сæхи алкæмдæр бафæлварынц сывæллæттæ. Ирон фысджыты юбилейтæ сын рохгонд никуы вæййынц: сæ ном сын ссарынц алыхатт сæ ингæнты уæлхъус дидинджытæй. Уæдæ арæх арæзт цæуынц фембæлдтытæ нæ фысджытимæ, «Стыр ныхас»-ы минæвæрттимæ. Хæлардзинады хæдзарæй дæр сæм арбацæуынц, уæлдайдæр та ирон æвзаджы бæрæгбон куы вæййы, уæд.
Ленæйы стырдæр бæллиц куысты у æрмæстдæр уый, цæмæй ныййарджыты ахастдзинад хуыздæр уа не ’взагмæ. Уымæн æмæ, зæгъы, алы фадæттæ дæр ис æвзаг ахуыр кæнынæн, алцæмæй æххæст сты, æрмæст хъæуы ныййарджыты ’ххуыс æмæ сæ аккаг цæстæнгас.
Арфæйы ныхæстæ
27-æм скъолайы разамынд бузныг сты ЮНЕСКО-йы кафедрæйæ. Сæ чингуытæ, программæтæ бæлвырд фæткæвæрдæй лæвæрд цæуынц, сты ахъаз ахуыргæнджыты куыстæн, уымæн æмæ арæзт сты Федералон паддзахадон ахуырадон стандартты (уырыссагау ФГОС) домæнтæм гæсгæ.
Зонындзинæдты уæлдæргæнæн институт йæ хъус дары ахуыргæнджыты куыстмæ, ис сын æнгом бастдзинад РЦИ-Аланийы ахуырады æмæ наукæйы министрадимæ.
Скъолайы куыст комкоммæ баст у Дзæуджыхъæуы ахуырады управлениимæ.
Людмилæйы ныхæстæм гæсгæ, афтæ зæгъæн нæй, æмæ «никæй хъæуæм», кæнæ «цæстдард нæ цæуы», кæнæ «нæм хæстæг нæ цæуынц».
Афтæ нæу. Архайынц иумæ размæвæрд хæстыл.
Хъайтмазты Заремæ
