Дун-дунейыл иронау!

Хистæр - зондамонæг, кæстæр - æгъдаухæссæг. Уыцы хъуыдыйыл разы сты Дзæуджыхъæуы Космонавтикæйы скъолайы кусджытæ. Тырысайау хæссынц скъолайы бындурæвæрæг Къомайты Владимиры фырт Русланы фæндтæ æмæ æрхъуыдытæ. Хуымæтæджы нæ фæзæгъынц: «Адæймаг цæры, цалынмæ цæры йе 'сфæлдыстад». Æмæ кæд Къомайты фыртæн йе 'рхъуыдытæ йæхи къухæй æххæстгонд нæ цæуынц, уæддæр йæ фæдонты руаджы рухс уынынц бирæ цымыдисаг проекттæ.

Дзæуджыхъæуы Космонавтикæйы скъолайы амонынц астрономи ирон æвзагыл. Ахъуыды ма кæнут, космосыл – иронау. Проект хуыйны «Дун-дуне», кусын райдыдта ацы аз рухæны мæйы 15 бон.

Кæй зæгъын æй хъæуы, раздæр дæр бацархайдтой ирон адæм дун-дунейы тыххæй радзурыныл мадæлон æвзагыл. Ахæм куыстытæй се 'ппæтæй зындгонддæр у Сиукъаты Никъалайы чиныг «Дун-дуне нæ алфамблай» (1916- 2001). Чиныджы ныхас цæуы уæды рæстæджы астрономийы ахсджиагдæр фарстатыл. Уыцы чиныджы бындурыл сарæзтой ирон æвзагыл астрономийы программæ дæр.

Программæ фæлварæн кæй у, уымæ гæсгæ дзы нырма архайы æрмæстдæр иу кълас. «Дун-дуне» ныффыста æмæ амоны Космонавтикæйы скъолайы ахуыргæнæг Теджетты Жаннæ:

- Нæ ног программæйæн ис дыууæ æрдæмады: фыццаджы дæр зонгæ кæны сабиты нæ дунеимæ, куыд æмæ цæмæй арæзт у, уыимæ. Иннæ æрдæмады та архайæм ирон æвзаг арфдæр сахуыр кæныныл, наукон терминтæ базоныныл. Фыццаг дæр сывæллæтты базонгæ кæнæм Дзæуджыхъæуы Космонавтикæйы скъолайы бындурæвæрæг Къомайты Русланимæ. Нæ хъуыдымæ гæсгæ, афтæмæй сабитæ хуыздæр бамбардзысты ацы ног программæйы, сæрмагондæй космонавтикæйы скъолайы мидис. Фæдзурæм космонавтикæйыл, цавæр ногдзинæдтæ дзы фæзынд, уыдæттыл. Уый фæстæ рахизæм дун-дунейы арæзтмæ, галактикæ, стъалыты чыры тыххæй ныхасмæ æмæ афтæ дарддæр.

 - Жаннæ, æмæ уæ архайæн дзаумæттæ та цавæр сты? Чингуыты кой нæ кæнын, фæлæ тетрæдтæ кæнæ бæрæгуаттæ?

- Ныртæккæ тетрæдтæ кæнæм нæхæдæг - хуымæтæг къухæйфыст тетрæдтæ. Принтырыл сын мæхæдæг рамыхуыр кæнын тематикон нывтæ æмæ бæрæгуаттæ, ног ныхæстæ æмæ тетрады цъæрттæ. Тетрады мидæг цыдæрриддæр хъуамæ уа, уыдон рагацау бацæттæ кæнын. Иннæ азмæ бацæттæ кæндзыстæм сæрмагонд кусæн тетрæдтæ. Ныртæккæ проект йæ райдайæны кæй ис, уымæ гæсгæ дзы ис бирæ зындзинæдтæ, фæлæ сыл кусæм, архайæм.

Уымæй уæлдай, нæхи цæттæ кæнæм алыхуызон конкурстæм дæр. Ирон æвзагыл астрономийы программæ хауы уæлæмхасæн ахуырадмæ, æмæ 'рмæст теоретикон зонындзинæдтæ нæ дæттæм, фæлæ ма сæ практикон хæйттæй дæр бафидар кæнæм. Ахæм хæйттæм хауынц литературæ, сывæллæтты сфæлдыстад: нывкæнынад, пластилин æмæ æндæр æрмæджытæй истытæ саразæм, театралон æвæрдтытæ. Цыбыр ныхасæй, сфæлдыстады алы хуызтæм аздахæм не `ргом.

Æрæджыта нæхицæн æрхъуыды кодтам космосон физминут – афтæмæй не уæнгтæ дæр базмæлын кæнæм сывæллæттимæ, терминтæ дæр нæ зæрдыл æрдарæм. Фæнды нæ алы ахуырмæ дæр бафтауын исты активон архайд. Кæй зæгъын æй хъæуы, нæ фæндтæ сты уæрæх. Зæгъæм, æрæджы баныхас кодтам сывæллæтты журнал «Ногдзау»-ы сæйраг редактор Сæлбиты Дианæимæ, ног азы уалдзæджы мыхуыры кæй рацæудзæн «Ногдзау»-ы космикон рауагъд, ныридæгæн кусæм уыцы хæслæвæрдыл. Фидæны нæ зæрды ис рауадзын ирон æвзагыл космосы тыххæй мультфильм дæр.

- Æмæ сывæллæттæ хорз æмбарынц иронау астрономи?

- О, хорз æй æмбарынц. Уыцы фарстайыл дæр ахъуыды кодтам рагагъоммæ æмæ уымæ гæсгæ программæйы фыццаг зæрватыччытæ сты Алайнаг гимназийы ахуыргæнинæгтæ, иронау кæй дзурынц, уымæ гæсгæ. Ирон къласы æрхъуыды у сæрмагондæй Къомайты Русланы. Йæхæдæг уыд Алайнаг гимназийы, æмæ баныхас кодта ацы проект саразыныл. Тынг æй фæндыд, се 'ппæты фыццаг ахуыр йæхæдæг куы скодтаид, уый, фæлæ цард мæнгард у, æмæ, хъыгагæн, нæ фæцард уыцы бонмæ. Ныр уыцы стыр хæс мæнмæ 'рхауд, æмæ мæм уый тыххæй ноджы кадджындæр кæсы. Ныртæккæ архайæм æрмæстдæр иу къласимæ, фæлæ кусæм программæ баххæст кæныныл. Куы йыл бакусæм фаг, уæд нæ бон уыдзæн скъолатыл апарахат кæнын нæ зонындзинæдтæ, кæд сæм ахæм фæнд фæзына, уæд.

Уый махæн уыди нæ ихсæттæг нау – æвæрдта нын фæндæгтæ

Космикон тæхгæ аппаратты конструктор Къомайты Руслан цыппор азæй фылдæр фæцард Уæрæсейы, ирон æвзаг æвзæр хъуыды кодта, фæлæ уæддæр бæллыд йæ райгуырæн æвзаг апарахат кæнынмæ, цæмæй йæ уарзон космосы тыххæй сабитæн дзурой сæрмагондæй ирон æвзагыл. Ирон ахуырты хъуыдыйыл куыд куыстой, афтæ Къомайты фырт ахуыр кодта иронау космикон терминтæ, фæлæ уыцы хабарыл йе 'мкусджытæн нæ састи. Загъта-иу, «рох мæ уыдысты, фæлæ сæ æрхъуыды кодтон», æмæ уыцы хъуыды уыд æхсызгон фыццаджыдæр йæхицæн.

Абон Планетарийы сæргълæууæг у Челдыты Зæлинæ. Скъолайы кусынмæ йæ 'рбахуыдта Руслан йæхæдæг. Уæдæй фæстæмæ Зæлинæ кæддæриддæр уыд зындгонд конструкторы фарсмæ, цæмæй та йæ ног æрхъуыды рухс фена.

«Арæх-иу мын загъта, - хъуыдыты аныгъуылд Зæлинæ, - цом æмæ сæ нæ диныл бафтауæм!». Зонд исыны, рухсмæ тырныны æмæ куыстуарзыны диныл. Æмæ кæд скъолайы бындурæвæрæг нал ис, уæддæр коллективы æмхицдзинады руаджы уыцы хъуыдыкæнынад цæры Планетарийы.

Челдыты Зæлинæ радзырдта:

- Нæ тыхтæ 'вæрæм Руслан Владимиры фырты 'рхъуыдытæ сæххæст кæныныл. Йæ хъуыдытæй иу дæр рох нæ уыдзæн, æмæ скъолайы фæндаг уый куыд уыдта æмæ йæ куыд райдыдта аразын, афтæ йæ мах дæр адарддæр кæндзыстæм. Æнæмæнгæй хъæуы, нæ зæрдæ дарæм æххуысыл – паддзахады, спонсорты – кæмæндæриддæр нæ фæндтæ йæ зæрды рухс бауадзынц, уыдоны.

- Зæлинæ, мæ хъуыдымæ гæсгæ, адæймагæн ахæм æмхъуыдыгæнджытæ куы уа, йæ царды куыстыл ын исчи зæрдæрухсæй куы куса йæ ацыды фæстæ, уæд уый у стыр амонд. Æмæ уæ æнæмæнгæй Руслан дæр бузныг у.

- Уый махæн уыд нæ ихсæттæг нау – фæндæгтæ нын æвæрдта, цыфæнды зын куы уыд, уæддæр. Мах та цыдыстæм йæ фæдыл.

Абон нæ хистæр нæ разы нал ис, æмæ уыцы хабæрттæ коллективы бар баисты. Нæ коллектив та у тынг æнгом, «Дун-дунейы» проектыл дæр куыстам иууылдæр иумæ!

Æвиппайды нын нæ бантыст ацы проект сæххæст кæнын, фæлæ уæддæр нæ къухы бафтыд. Ныр та йæ хæрзæххæст кæндзыстæм, кусдзыстæм ыл.

Кæд ацы æрмæг ирон æвзагыл кæсут, зынаргъ газеткæсджытæ, уæд уе 'взаг уарзут æмæ йын йæ фидæныл тыхсут. Нæ алкæйы зæрдæты дæр бацæуы тас, цы фæуыдзæн, зæгъгæ, ацы стыр хæзна, куыд æй бахизæм сæфтæй? Уæд сæумæрайсом хурау фæзынынц ахæм проекттæ, куыд «Дуне-дуне».

Уыдонæн ис стыр фидæн, уымæн æмæ кусынц сабитимæ. Кæд хъомыл адæймагæн йæ зонд нал аивдзынæ, уæд сывæллоны хъуыдыкæнынад аразæм мах - хистæртæ. Хъуамæ нæ хъæздыг культурæ, нæ фыдæлты 'взаг цымыдисагæй, абоны домæнтæм гæсгæ, лæвар кæнæм нæ кæстæртæн.

Бузныг Дзæуджыхъæуы Космонавтикæйы скъолайæн проект «Дун-дуней»-ы тыххæй!

Æрмæг бацæттæ кодта Мамиаты Дианæ.

Къамтæ ист сты телеграм-канал "Дун-дуне"-йæ