Ирон фынг - царды скъола

Фыдæлты дугæй абонмæ нæм цы хорз æгъдæуттæ 'рхæццæ, уыдон фылдæр баст сты ирон фынджы 'гъдауимæ. «Фынг æгъдау домы», - афтæ дзырдтой фыдæлтæ. Йæ уæлæ цины хабары фæдыл хойраг æвæрд уыдаид æви (Хуыцау ма зæгъæд!) фыдохы, уæддæр ыл кæрæдзийæн æгъдау раттыны номыл бадтысты, уымæн та, фыццаджыдæр, уæздан архайд, бæлвырд аив хъуыддаджы ныхас уыд сæрæвæрæн.

Ирон фынджы 'гъдæуттæ афтæ аив сты, æмæ дзы йæхи бынат ис хистæртæн, астæуккаг кары æмæ кæстæртæн, нæлгоймагæй–сылгоймагæй. Фынгыл бадгæйæ, нæ уыд æнæуаг, æнæфсарм ныхас кæнæн, хистæрмæ дзырдæппарæн кæнæн. Йæ уæлæ цы ис, уымæй аивæй аход æмæ афтæмæй кæрæдзийы фæдыл йæ гаджидау уа, рæгъытæ (фыццаг цины фынгыл æмбæлы, дыккаг - зианы) куыд цæуынц, уымæ хъус æмæ де 'гъдау æххæст кæн.

Фынджы 'гъдæуттæй алцыдæр нымад æмæ бæрцыл. Дæ разы цы хойраг ис, уый та цины, зианы фæдыл хæдзармæ чи сæмбæлд, уыдоны зæрдæйы уаг æмæ ахаст цины æмæ фыдохы цауы архайджытæм уыд иуæй, иннæмæй та, (фыццаг дæр) циндзинады, зианы Хуыцау æмæ йе сконд зæдтæм бакувыны кæнæ не 'хсæн чи нал ис, уыцы хионæн, къабазæн, сыхагæн, йæ фæстаг фæндаг фенцондæр кæныны æмæ йын Дунесфæлдисæджы раз йæ тæригъæдтæ ссыгъдæг кæныны нысан). Иумæйагæй та фынг у нæ алкæмæн дæр йæ зæрдæйы уаг æргомгæнæг. Нæ иугæнæг, цины рæстæг нæ циныл цин æфтауæг, зианджынтæн сæ фыдохы хабары уæз роггæнæг, зианджынæн æмæ æрцæуæг адæмæн кæрæдзийы 'хсæн ныфсы æмæ æууæнчы хид фидаргæнæг.

Уымæ гæсгæ номдзыд Къоста дæр хуымæтæджы нæ фыста: “Фынг - æртæкъахыг, Уазæгæн йæ фæллад сафы, зианджынæн - йæ хъыг”.

Ахæм ныхæстæ дæр ис фыдæлтæй: “Адæм фынгыл куынæ уал бадой, иумæ къæбæр куы нæ уал хæрой, уæд кæрæдзийæ дард кæнынц.” “Дзаг фынгмæ Нарты Сослан дæр нæ лæууыд”.

Зындгонд фыссæг æмæ этнограф Айларты Измаил таиу, мæ хорз хистæр хæлар уыд, афтæ дзырдта: “Фынгыл иугæр цæхх, кард, æртæ луасийы дæр куы уыдаид, уæддæр кувинаг уыдысты æгъдау æмæ 'фсарм куыд домдтой, афтæ.”

Бæрæгбоны фынгæн хицæн хойраг уыд, фыдохы фынгæн хицæн, уазæгæн хицæн, хосгæсты зиууæттæн, хъæддзау æмæ фиййауæн хицæн. Афтæ кæй хаста ирон царды уаг, ууыл дзурæг сты æмбисæндтæ æмæ загъдаутæ: «Сир-мир – къæсæрмæ», «Цæкуы-мæкуы – хохмæ, дзыкка – æфцæгмæ». «Хъæдгæсы хæрд - хосдзауы хæрд» æмæ æндæртæ.

Сæ мидис у æнцонæмбарæн. Сир чызджыты хæринаг, сылгоймæгты хойраг уыд, æнцонгæнæн. Сылгоймаг фылдæр рæстæг хæдзары уыд, къæсæрмæ куы ауадаид, афтæмæй кæд æххормаг уыдаид, уæддæр сир æнцонтайæн, рог хæринаг у, уый зыдта æмæ-иу æй хæрзадæн хордта чызг дæр, сылгоймаг дæр.

Цæкуытæ та нартхорæй уыдысты, уыдон уæлæнгай æфсæдæнтæ нæ уыдысты. Хæссынæн - рог, хæрынæн - адджын, балцы цæугæйæ дæр æмæ хохы сæрты хизгæйæ дæр. Сывæллæттæ дæр сæ уарзтой, хордтой адджынæн.

Дзыкка сойджын бæркадджын хæринаг уыд. Цины фынгыл дæр фидыдта, уазæджы бабуц кæнынæн дæр-иу сæрæн æфсин кодта дзыкка кæнæ цъайраг хæринаг. Зиу куысты, фиййау, хъомгæс чи цыдаид, дард балцы йæхи чи рæвдз кодтаид, уыцы нæлгоймаг– иу дзыкка дыууæ-æртæ уидыджы дæр хæрзадæн куы аххордтаид æнæ ахуыйæн къæбæрæй, уæддæр суанг сихормæ кæнæ изæрмæ йæ куысты уæлхъус æнæмæтæй йæ хæс æххæст кодтаид.

Фынг бæркадæй фидыдта, афтæмæй–иу уыцы бæркад амалгæнæг фылдæр нæлгоймæгтæ уыдысты, сылгоймаг та йæ бæстонгæнæг. Нартыл–иу фыдаз куы скодта, уæд сæ–иу чи ирвæзын кодта, уый Сатана - Нарты мад, æфсин. Уый-иу Нарты куывдтæй цы хуынтæ фæцыд, уыдон-иу йæ къæбицты бафснайдта, къæбæры хуын, фыдæзгъæл æмæ нозт. Уый фæстæ-иу бахъуаджы заман уыцы хуынтæй Нартæн æхсæны куывд сарæзта. Хорз æфсинæй дæр уымæн фæзæгъынц, Нарты Сатанайау - бæркадджын. Хорз æфсин боны дæргъæн йæ бинонтæй алкæмæн дæр йæ хæринаг цæттæ æмæ бæрæгæй дардта, рагацау ыл ахъуыды кодта. Афтæмæй рæдау æфсинæн йæ уазæджы хай дæр цæттæ уыд алкæддæр.

Уазæг–иу куы сæмбæлд, уæдиу ын йæ разы фынгыл цы цæттæ хойраг авæрдта, уымæй дæр бузныг уыд. Афтæ–иу уыд, æмæиу хæдзармæ кæнæ хъæумæ дардбæлццон уазæг дæр бæлвырд хъуыддаджы фæдыл цыди, кæнæ–иу исты уац хаста адæмы царды пайдайæн. Хъæуы йын-иу рагацау фысым дæр сбæлыврд кодтаиккой. Кусарт дæр ын-иу акодтаиккой, куывд сыхы, хъæуы кадджындæр æвдисæнтимæ, фæсивæд та хъазт арæзтой йæ номыл. Фæлæ–иу æй хъæумæ æрбацæугæйæ, фæстæмæ кæд цæудзынæ кæнæ ам цал боны æмгъуыдмæ дæ, уымæй фæрсын худинаг уыд.

Фынг – уаг æмæ 'гъдауæн уыд, стæй удæй-удмæ ныхасæн. Фынг-иу ын æрæвæрдтаиккой; цыхт, кæрдзын, къуымæл, цæхх куы уыдаиккой, уæддæр уазæджы хæс уыд арфæ ракæнын фысымæн, уæлдай буцдæр хойраг ма хъуамæ агуырдтаид. Куы-иу æрбадт фынгыл хæдзары фысымимæ, сыхаг æвдисæнимæ, уæд-иу аивæй комдзаг кодта, афтæмæй-иу йæ балцы хабар радзырдтаид. Цы-иу загъта, уымæ гæсгæ-иу фысымтæ дæр архайдтой йæ буц кæныныл, æгъдау ын раттыныл. Уазæджы номыл æппæт 'гъдæуттæн дæр сæ сæрæвæрæн уыд Фынг. Канд ирон адæммæ нæ, фæлæ иннæ адæмтæм дæр.

Номдзыд зарæггæнæг, Советон Цæдисы адæмон артисткæ Людмилæ Зыкина йæ иу интервьюйы афтæ дзырдта: “Мæ мад æнахуыргонд уыд, фæлæ– иу нæм уазæг куы 'рбацыд, уæд æй фыццаг фынгыл бадын кодта, цæхх кæрдзынæй–иу ын уæздан загъта, афтæмæй–иу æй аходыны рæстæг фарста: кæцæй у, чи у, цы хъуыддаджы фæдыл ссыд, уымæй. Мæнæн дæр афтæ фæдзæхста. Фыццаг уазæджы истæмæй фен, уый фæстæ бафæрс”.

Уазæджы номыл дæм чи 'рбацæуа, уыцы фæллад адæймагæн фынгыл къуымæлы къус æмæ кæрдзын куы æвæрдтаиккой фыдæлты дуджы, уæддæр сæ хъазт ма хъуамæ ахастаид. Уый уæздандзинадыл дзурæг уыд, фысымæн та - йе 'фсармыл.

Ирон фынг уаг æмæ 'гъдауы скъола уыд алкæмæн дæр. Хистæр уа, кæстæр, бонджын, мæгуыр, низджын уа, æнæниз - уæлдай нæу. Цы уаг домдта, уый кæд нæ зыдтой йæ уæлхъус бадджытæ, уæддæр ницы тыхсаг уыд æнæзонæгæн. Уазæг уа, хъæуккаг, æндæр диныл, цардыуагыл, зондыл хæст адæймаг. Хистæр æмæ йæ фынджы 'гъдауы чи уыдаид, уый-иу ын æмбарын кодта фынгæвæрды нысан æмæ 'гъдау.

Фынг у уд æмæ зæрдæйы рæсугъддзинад æргомгæнæг. Ныхасы, таурæгъы, æмбисонды, зарæджы хуызы. Фынгыл æрмæстдæр бахæрыны æмæ бануазыны тыххæй куы бадтаиккой адæм, уæд цард нæ уаид, фæлæ арвистон. Фынг у зонд, уд æмæ зæрдæйы уаг хъæздыггæнæг, йæ рухсгæнæг, хид фæлтæрты 'хсæн, ивгъуыд, ныры дуг æмæ фидæны айдæн.

Мæ ныхас мæ фæнды фæуын номдзыд ахуыргонд Джыккайты Шамилы ныхæстæй: “Ирон фынджы культурæ фыдæлтæм афтæ бæрзонд уыд, æмæ æнæхуыргонд фыййау, йæ уаг æмæ фынгыл хи дарыны уагæй йæхи аив равдыстаид фæсарæнты бæрзонддæр паддзæхты фынгыл бадгæйæ дæр”.

Нæ алкæйы къонатæ уды æмæ фынджы бæркадæй цух ма уæнт!

Гасанты Валерии

Къамтæ ист сты гом информацион фæрæзтæй