Ирыстоны кадæн уæлахиз

Овхадов Муса æмæ Æмбалты Валерия

27 октябры Грознайы цы конкурс ацыд «Мы разные, но равные!», уым Беслæны 6-æм скъолайы ирон æвзаджы ахуыргæнæг Æмбалты Валерия бацахста фыццаг бынат. Цæгат Кавказы федералон зылды субъектты æмæ Республикæ Адыгейы æхсæнрегионалон мадæлон æвзæгты ахуыргæнджыты профессионалон конкурс арæзт æрцыд XIII-æм хатт. Бацархайдтой дзы фараст педагогы авд регионæй. Арæзт æрцыд РАЗБИ-йы (Республикæйы ахуыргæнджыты зонындзинæдтæ бæрзонддæргæнæн институт) ирон æвзаг æмæ литературæйы кафедрæйы хъæппæрисæй. Уагæвæрдмæ гæсгæ, конкурс иннæ хатт ацæуы, уæлахиздзау цы республикæйæ, субъектæй вæййы, уым. Йæ нысан у Цæгат Кавказы мадæлон æвзæгты ахуыргæнджыты æрбангом кæнын æмæ сын сæ фæлтæрддзинад рапарахат кæнын.

Алы аз нæ республикæйы Ахуырад æмæ наукæйы министрады хъæппæрисæй арæзт æрцæуы конкурс мадæлон æвзаджы ахуыргæнджыты ‘хсæн. Æмбалты Валерия æртхъирæны мæйы 2023 азы бацархайдта республикон конкурсы æмæ дзы бацахста дыккаг бынат. Фыццаг бынат бацахста Гæбуты Маринæ, Дзæуджыхъæуы 7-æм скъолайы ахуыргæнæг. Уый æрвыст æрцыд Уæрæсейы конкурсмæ Хъæрæсемæ, Валерия та – Грознамæ Цæгат Кавказы федералон зылды æмæ Республикæ Адыгейы ‘хсæн цы конкурс арæзт æрцыд, уырдæм.

Ахизын хъуыдис цыппар къæпхæны сæрты. Фыццаг хуындис «Визитная карточка». Уым радзурын хъуыдис республикæйы тыххæй. Ам, нæхи республикæйы, фыццаг тур уыд «Методическая мастерская» æмæ ма раттын хъуыд урок. Дарддæр æвзæрстой, дыккаг турмæ чи бахаудзæн, уыдоны. Се ‘хсæн - Валерия дæр.

«Методическая мастерская»-йы хъуыдис равзарын, цавæр мадзæлттæй пайда кæнынц ахуыргæнджытæ сæ куысты, уый, амалхъомдæр дзы кæцытæ сты, цæмæй сывæллæттæ се ‘ргом сæ мадæлон æвзагмæ раздахой, фылдæр кæсой чингуытæ, дзурой иронау хæдзары.

«Мастер-класс»-ы хъуыд равдисын, ахуыргæнæг адæмæн цæуыл дзырдта, уый, ома цавæр методикон мадзæлттæй пайда кæны. Уыдис дзы фокус-группæ, семæ куыста æмæ сын амыдта Валерия. Куыд нын радзырдта, афтæмæй йæ куысты пайда кæны театралон педагогикæйæ, уымæн æмæ сывæллæттæм равзæрын кæны стыр цымыдис. Рольтæм гæсгæ æрмæг куы фæкæсынц, уæд æй сæ зæрдыл хуыздæр бадарынц. Æдзухдæр сæ ахуыргæнæджы фæфæрсынц, кæд æвæрдзыстæм иннæ спектакль, зæгъгæ.

«Мастер-класс»-ы ма ныхас кодтой растдзурынадыл, æмæ дзы равдыстой, мыртыл куыд кусынц, уый. Цымыдисаг рауад, йæ фæлгæты зындгонд æмбисонд (басня) «Рувас æмæ халон»-ыл куыд бакуыстой, уый. Фыццаг ыл ныффыста францусаг автор Лафантен («Лис и ворон»), уый фæстæ уыцы сюжетмæ гæсгæ ныффыста Крылов Иван («Ворона и лисица»), стæй Хетæгкаты Къоста («Халон æмæ рувас»). Уæдæ нырыккон фыссæг, режиссер Маленко Владиславмæ дæр ис ахæм æмбисонд «Ворона и лисица». Валерия уыцы хуызы равдыста цыппар æнусы минæвæртты фыст æмбисæндтæ – XVII, XVIII, XIX æмæ XXI. Цыппар æнусы, цыппар фæлтæры минæвæртты, цыппар адæмыхатты баиу кодта иумæйаг сюжетыл фыст иу æмбисонд.

Беслæны 6-æм скъолайы йæ сæвæрдта æртæ ‘взагыл: ирон, уырыссаг æмæ англисагыл. Спайда кодта полилингвалон ахуыры принципæй.

Фæстаг туры «Мир моих увлечений»-йы хъуыдис равдисын ахуыргæнæгæн йæ арæхстдзинад – аивадон: чи зарды фæрцы, чи кафты, чи та йæхи фыст æмдзæвгæтæ æмæ радзырдтæ бакæсыны фæрцы. Валерия нын куыд радзырдта, афтæмæй ахуыргæнджыты зонындзинæдтæ бæрзонддæргæнæн институты кусджыты æмæ Накуысаты Иринæйы фæндмæ гæсгæ Плиты Грисы «Авд цухъхъа»-йæ скъуыддзаг равдисын сфæнд кодтой. «Ацы уацмысы скъуыддзаг равзæрстам уымæн, æмæ ныртæккæ хæсты темæ актуалон у. Сценæйы архайджытæ уыдысты «авд цухъхъайы» æмæ мад. Киноэкраны сæрмæ, уæлейы, æвдыст цыдис кино ирон æвзагыл æмæ авторон текст. Уыцы хуызы ма хицæнæй радзырдтам Гæздæнты бинонты тыххæй», - загъта Валерия.

Грознайы конкурсæн скодта бæрзонд аргъ куыд йæ фæтк æмæ уагæвæрдæн, афтæ, чи йæ сарæзта æмæ дзы бацархайдта, уыцы адæмæн. Тынг хорз адæм дзы уыдис, загъта, бæрæг у, сæ удæй арт кæй цæгъдынц сæ уарзон куысты номыл, уый. Уæлдай бынат йæ зæрдæйы бацахста Овхадов Муса, Цæцæйнаг æвзаджы институты директор, профессор, филологон наукæты доктор, Уæрæсейы кадджын профессор, Уæрæсейы æмæ Цæцæны Республикæйы наукон академиты уæнг, «Æвзист уыджы» лауреат, Диссертацион советы директор, бирæ ахуыргæнæн чингуыты автор йæ цæстуарзондзинадæй. Конкурсы рæстæг æм цалдæр хатты бацыд æмæ-иу йæ хистæр æнгуылдз хæрдмæ систа, омæ хорз архайыс, зæгъгæ. Стæй йын загъта: «Æууæнчы ныфс дыл дарын».

Ахæм цæстуарзон ахаст ныфсы хос куыд нæ фæцис ахуыргæнæгæн, æмæ уæлахиздзауæй ссыд Ирыстонмæ, хорзæхгонд æрцыд I бынаты дипломæй.

Æмбалты Валерияйы зæрдæйы ирон æвзагмæ уарзондзинад рагæй æрбынат кодта. Афтæ рауад, æмæ цалдæр азы дæргъы йæ ныфс нæ хаста ахуыргæнæджы куыстмæ рацæуын. Каст фæцис ЦИПУ-йы аивадон факультеты ирон хайад, уый фæстæ йæ квалификаци баивта ахуыргæнæджы дæсныйадыл. Бакуыста театр «Саби»-йы, стæй та афæдзы бæрц нæ республикæйы Оперæ æмæ балеты театры (зарæггæнæгæй). Куы смой кодта, уæд æй цасдæр рæстæг бахъуыд сывæллæттимæ бадын. Фæлæ йæ зæрдæйы мадæлон æвзагмæ цы уарзт ссыгъдис, уый йын æнцой нæ лæвæрдта. Ныр цыппæрæм аз кусы скъолайы æмæ йын фæсмойнаг нæу. Нæ фарстатæн, чи уыдысты йæ фыццаг ахуыргæнджытæ, чи йын бауарзын кодта æвзаг æмæ куыд æрцыд ахуыргæнæджы дæсныйадмæ, нын дзуапп радта: «Æз райгуырдтæн æмæ схъомыл дæн ирон хæдзары, ирон хистæрты ‘хсæн. Мæ мадымад дæр æмæ уæлдайдæр та мæ фыдымад мемæ дзырдтой æрмæстдæр иронау. Абон мæхи мадæн дæр æмæ ме ‘фсинæн дæр фæзæгъын, цæмæй сæ цоты цотимæ дзурой иронау. Æнхъæл нæ уыдтæн, æмæ искуы мæ ныфс бахæсдзынæн мадæлон æвзаджы ахуыргæнæгæй бакусынмæ. Тынг бæрнон мæм кæсы. Кæд бирæ рæстæг нæма кусын æмæ мæм стыр фæлтæрддзинад нæма ис, уæддæр бамбæрстон, мæ бынат сывæллæтты фарсмæ кæй ис».

Валерия йæхæдæг дæр каст фæцис Беслæны 6-æм скъола. Абоныонг дæр дзыкусынц, чи йæ ахуыр кодта, уыцыахуыргæнджытæ. Стыр æхсызгонæн мысы йæ фыццаг ахуыргæнæг Сакъиты Таисияйы. Уый фæрцы банкъардта мадæлон æвзаджы рæсугъддзинад. 5-æм къласæй фæстæмæ та йын ирон æвзаг амыдта Æгъуызарты Зæирæ. Уый йын бауарзын кодта мадæлон æвзаг, раргом кодта йæ хъæздыгдзинад æмæ йæ алывæрсыг гæнæнтæ. Абон кусынц иумæ, æмæ йæм скъоладзауæй куыд тахти зондагур, афтæ ныр дæр бауайы афæрсынмæ, цы нæ фембары, уымæ.

        Конкурсы архайджытæ

ФПИС-ы (Федаралон паддзахадон иумæйагахуырадон стандарттæ) домæнтæм гæсгæ ныртæккæ уроктæ амонын тынг зын у, фæлæ скъолайы директор Гусалты Татьянæйы æмæ йе ‘мкусæг ахуыргæнджыты цæстдардæй йæ къухы ‘фтынц. Татьянæ ма конкурсы рæстæг фæкаст презентацитæ бацæттæ кæнынмæ.

Телефонæй Валерияйæн йæ уæлахизы фæдыл куы раарфæ кодтам, уæд загъта, уый æрмæст мæ уæлахиз нæу, уый у иумæйаг куысты фæстиуæг, зæгъгæ. Уымæ гæсгæ бузныджы ныхас зæгъы алкæмæндæр, йе ‘ххуысы къух æм чи бадардта æмæ йæ фарсмæ чи уыдис, уыдонæн.

Уыдон сты: Рахизфарсы районы ирон æвзаджы ахуыргæнджыты сæйраг методист Хъусаты Эммæ. Джериаты Мæдинæ, Беслæны 4-æм скъолайы ирон æвзаджы ахуыргæнæг. Хорз æххуыс бакодта æрмæгыл бакусын æмæ сæ баццæттæ кæныныл.

Фыццæг конкурсы (нæ республикæйы) йе ‘ххуысы къух бадардта æмæ йæ фарсмæ уыд Уататы Верæ, Ног Бæтæхъойыхъæуы скъолайы ирон æвзаджы ахуыргæнæг. Къаддæр æххуыс нæ бакодта Хæблиаты Аллæ. Уый Валерияйæн уыдис йæ къласы разамонæг, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Ныртæккæ у Беслæны 8-æм скъолайы директор.

РАЗБИ-йы кусджытæн зæгъы уæлдай бузныг, бастдзинад кæй дардтой йемæ, уый фæдыл. Сæ иу, Солтанты Джульеттæ, ацыдис йемæ конкурсмæ æмæ йæ цух не суагъта йе ‘ххуысæй.

Накуысаты Иринæ (уый ацы конкурсы уæлахиздзау сси 2017 азы) РЦИ-Аланийы Ахуырады æмæ наукæйы министрады национ ахуырады хайады сæргълæууæг, стыр æвæрæн бахаста ацы уæлахизы номыл.

Бызыккаты Тиминæ, Хуымæллæджы скъолайы ирон æвзаджы ахуыргæнæг, æрæджы йæ цардæй ахицæн уæззау низы фæстæ (рухсы бадæд!), фæлæ цы ‘ххуыс бакодта Валерияйæн, уый мысы стыр æхсызгонæн.

Бирæ националон дарæс аластой семæ конкурсмæ. Хорз сæм фæкаст рæвдауæндон дæр. Сифтонг сæ кодта æрмхудон (перчаточный) хъазæнтæй æмæ сын сценæйыл сæ хъазт рафидауын кодта. Зæрдиаг куысты фæстиуджытæ кæддæриддæр рабæрæг вæййынц.

Валерия, арфæ дын кæнæм дæ уæлахизы фæдыл! Уадз æмæ уыцы уæлахизы цæхæр ссудза ирон æвзаджы рухс, кæй ахуыр кæныс, уыцы сывæллæтты зæрдæты!

Фарс бацæттæ кодта Хъайтмазты Заремæ

Къамтæ ист сты Æмбалты Валерияйы архивæй