"Размæ цæуæм фæстæмæ кæсгæ"
Ацы ныхæстæ сты «Туркмæцæуджыты зарæг»-æй. Ныффыста йæ Хъуыбадты Темырболат – йæ бинонтæ фæлыгъдысты Туркмæ Ирыстонæй 1917 азы революцийы фæстæ. Фæстæдæр æндæр бæстæмæ ацæуджытæ бирæ фыстой сæ райгуырæн зæххыл. Сæ зæрдыл дардтой раздæры бонты хъармдзинад, мадæлон æвзаг. Абон уыцы æнкъарæн хонынц дзырд «ностальгия»-йæ æмæ сæрмагондæй ууыл ацæудзæн нæ ныхас.
Царды фæндагыл цæугæйæ, фæстæмæ куы акæсæм æмæ нæ нæ зæрдæ раздæры бонтæм куы ахæссы – уыцы 'нкъарæн хуыйны ностальгия.
Алкæмæн дæр сабийы бонты заман йæ райгуырæн бæстæ у. Æмæ сæ алчи хъармзæрдæйæ фæмысы. Арæх ис фехъусæн ахæм ныхæстæ: «Раздæр хуыздæр уыд», «Абон та ма цæй æгъдау и, мæнæ мах заманы…» æмæ афтæ дарддæр.
Ныхасы этимологимæ не ’ргом куы раздахæм, уæд базондзыстæм, «ностальгия» арæзт кæй у дыууæ бердзенаг ныхасæй (notos) - «райгуырæн бæстæмæ здæхын» æмæ (algos) – «рыст». Æрхъуыды йæ кодта æнæном студент-медик 17 æнусы. Афтæмæй йæ фæндыд бамбарын кæнын, æххуырст швейцайраг æфсæддонтæ сæ хæдзарæй дард уæвгæйæ, цæмæ тыхсынц, уый.
Ностальгия æрмæст хицæн адæймаджы зæрдæйы не ’рцæры, фæлæ ‘нæхъæн фæлтæрты зонды дæр. Афтæмæй абон бæлвырдæй уынæм, дунейы фæсивæд сæхи куыд ивазынц поп-культурæйы уидæгтæм. 60-æм, 80-æм, 90-æм азтæ раздæхтысты цардмæ кæцыдæр ногдзинæдтимæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, арæх мæхи æрцахсын ахæм хъуыдытыл, æмæ ног зарæг фыст нал цæуы. Зарæггæнджытæ хæлоф кæнынц кæддæры фыст ныхæстæ æмæ музыкæйыл. Аивынц сæ ног рæстæджы домæнтæм гæсгæ, æмæ рауадзынц зарæг сæхи номимæ. Уый мæнмæ раст нæ кæсы, фæлæ уыцы уылæн рагæй бамбæрста дуне. Уæдæ дзаумайы 'гъдау дæр раздæхт фæстæмæ. Цухъатæм æмæ разгæмттæм нæма бахæццæ стæм, фæлæ клеш джинс æмæ гомгуыбын цыбырдыстæ бындур сæвæрдтой фæсивæды дарæсдоны. Модæйæ фæзæгъынц, цалхарæзт кæй у, цикликон, æмæ кæддæриддæр здæхы фæстæмæ. Афтæ рауад ацы хатт дæр.
Ретроманийæ нæ аирвæзт нæ мадæлон культурæ дæр. Зæронд ирон кинотæ æмæ зарджытæн ног цард радтой Ирыстоны æрыгон фæсивæд. Суанты Ким, Æлборты Феликс æмæ æндæртæ систы социалон хызты арæх уазджытæ.
Ахæм модæйы фæзынды бирæтæ аххос кæнынц ныры тыхст заман. Информацион фыруæлдæйтты тыххæй адæм сабыр цард ферох кодтой. Алырдыгæй сыл ‘згъæлы маст æмæ фæдисы хъæр. Фыдбылыз алы заман дæр вæййы. Фæлæ рæстæг æцæгдзинæдтæ фехалы адæмы зондæй, ныууадзы ‘рмæстдæр хуыздæр минуттæ. Хуыздæр æмæ адджындæр æнкъарæнтæ. Цас кæстæр стæм, уыйбæрц æнцондæр, æнæмæтдæр нæм кæсы цард. Æмæ уыцы æнæмæтдзинадагур сты ретрокультурæйы фæсдзæуинтæ дæр.
Ацы фарстайы уæрæхдзинад дызæрдыггæнинаг нæу. Ностальгия цæуы фæрсæй-фæрсмæ æндæр терминимæ. Ууыл бирæ дзырдта англисаг музыкалон критик æмæ журналист Саймон Рейнольдс. Ныффыста ностальгияйы тыххæй чиныг - «Ретромания. Поп-культура в плену собственного прошлого».
Йæ куысты критик дæтты анализ нырыккон поп-культурæ æмæ сæрмагондæй музыкæйæн. Фыццаг хатт чиныг мыхуыры рацыд 2011 азы. Уым Саймон йæ ныхас аразы хурыскæсæны поп-культурæйы тыххæй йе ’рыгон бонты бындурыл - ахъомылæй баййæфта «постпанкы» замантæ, хъомылæй «рейвты» заман. Дзырдта социологтимæ, равзæрста YouTube-ы феномен æмæ фæскультуралистты куыстытæ. Чиныг кæсгæйæ, ис рахицæн кæнæн дыууæ кæрæдзийыл баст сæргонды. Фыццаг сæргонды мидис дзуры, нырыккон попкультурæ йæ ивгъуыд афон сонт уарзт кæй кæны, ууыл. Исты ног саразыны бæсты æнæруромгæ ивы æмæ æндæр хуызы 'вдисы, кæддæр цы 'рхъуыды кодтой, уый. Дыккаг сæргонды та ныхас цæуы 2000-æм азты райдайæнæй ног, цымыдисаг æрхъуыдытæ æмæ æнтыстдзинæдтæ кæй нал гуыры, ууыл. Уыцы уавæр Рейнольдс хоны «ретромания». Критиктæ куыд зæгъынц, афтæмæй чиныг йæ бакæсыны аргъ у.
Бирæтæн уарзон æмæ хъарм æнкъарæн ностальгия разынд æдыхдзинадмæ хæстæг æмбарынад. Размæ тырнын, ног цард аразын зын у. Бирæтæ равзарынц хъаст кæнын, мысын раздæры бонтæ, æмæ тæрсгæризгæйæ кæсын фидæнмæ. Мæ зæрдæ зæгъы не ’ппæтæн дæр тыхтæ, ног рæстæгмæ ныфс æмæ рухс хъуыдитимæ кæсын. Нæ ивгъуыд афон та нын уадз æмæ уа уыцы хъуыддаджы фидар бындур.
Мамиаты Дианæ
Къам ист у æргом информацион фæрæзтæй
