Уастырджийы æхсæвтæ
Фæззæг зæххы бæркадæй фидауы, загътой-иу нæ фыдæлтæ. Уыдон уалдзæг хортауæджы ныфс æмæ хъæздыг тыллæг æрзайын кæныны æууæнкæй цардысты. Ныфс æмæ æууæнкимæ ардтой Хуыцау, Уастырджи, Мадымайрæм æмæ рухс зæдты нæмттæ, нæ фыдæлтæ уæлдай зæрдиагдæр сæ зæдтæ æмæ дауджытæй кæй ном ардтой, кæмæ куывтой. Лæппуйæ – лæггæнæг, байрагæй – бæхгæнæг, зæгъгæ, сæ лæгъзтæйæ дзырд кæмæ уыд. Сæ фистæг æмæ бæхылбадæг, æфсæнуæрдонджын нæлгоймаг, бæлццæтты кæуыл фæдзæхсынц. Фыдбылызæй æмæ нын нæ фæсивæды бахъахъхъæн, зæгъгæ, нæртон фынджы уæлхъус цардфæлтæр хистæр, йæ зарæг кæй номыл ныккæны, уыцы Зæринбазыр, Цыллæбоцъо, Урсзачъе Уастырджийы ном. Уый у Ирыстоны цæрæг дзыллæты æнгомгæнæг, æгъдау æмæ фарнæй сын арфæгæнæг Хуыцауы кадджын минæвар, ирон адæмы номæй ацы зæххон дунейы. Ацы гом арвы бын ирон адæм кæмдæриддæр сты, йæ ном ын арынц - сæ зынты уа, сæ цинты. Нæ алкæйы хæдзарæн дæр йæ къæсæрыл бæлццон, дардбæстаг уазæг куы ‘рлæууы, уæд ын нæ къæсæртыл йе ’рбакъахдзæф Хуыцауы фæндон фæхонæм, ардыгæй равзæрд арфæ: «Уазæг – Хуыцауы уазæг». Фæстæмæ нæ хæдзарæй куы фæцæуы, Ирыстонæй йæ цæрæн бынатмæ куы фæтындзы, уæд та йæ Уастырджийы номыл арфæйы нуазæнæй афæндараст кæнæм.
Фæззæджы бæркады сæрæй нæ фынгыл æртæ кувинаг уæливыхы, æртæ æртæдзыхонæй фыццагдæр дæ ном ссарæм, нæ фыдæлты рагон Уастырджи. Дæуыл нывæндæм нæ кады зарæг - куывды уа, чындзæхсæвы, чызгæрвысты. Балцвæндагыл цæуыны размæ дæ ном дын ардтой канд зæрдиаг бакуывдæй нæ, фæлæ нæ фыдæлты тызмæг дугæй нырмæ дæ номыл цы зарджытæ ис, уыдонæй. Мæгуырæн дæр, хъæздыгæн дæр, рынчынæн дæр, Хуыцауы раз æмæ адæмы раз йæхи азымджын чи ‘нкъардта, уыцы адæймаг дæр дæ ном ары йæ уд ссыгъдæг кæныны нысанæн, дæ хорзæхæй фæхайджыны тыххæй!
Дæ номыл, Зæринбазыр Уастырджи, фæлтæрæй-фæлтæрмæ цы æмбисæндтæ баззад, уыдон дæр дзурæг сты дæ фарн æмæ нæ дæ хорзæх - æхсæв уа, бон, æхсызгондæрæй кæй фæхъæуы.
Фæззыгон нæ йæ бæркæдтæй зæхх фаг куы барæвдауы, уæд нæ фосы æмæ хоры сæрæй, дзаджджын фынгтæ дæ номыл æрцæттæ кæнæм, Уастырджи, дæ ныфс æмæ фарны рухсæйдзаг æхсæвты.
Дæ бонтæ вæййынц зымæджы къæсæрыл, ноябры, уыцы мæй ма фæхонæм Чындзæхсæвты мæй. Ома, дæ номыл куывды рæстæг йæ цард цы дыууæ æрыгон уды баиу кæной, уыдонæн «А» æмæ «О»-йæ сæ цард æмзай-æмзæронды карæй бирæ фылдæр ахæсдзæн. Ома, Хуыцау, Уастырджи, Мадымайрæмæй уæлдай хуыздæр фæдзæхстæй арфæгондæй цæрдзысты.
Уастырджийы æхсæвты куывдтæ фæкæнынц ирон адæм иууылдæр. Мæгуырæй, хъæздыгæй, хохы цæрой æви быдыры. Бæрæгбонмæ дæр сæхи зæрдиагæй æмæ рагацау фæццæттæ кæнынц. Бахсидынц бæгæны æмæ арахъ. Сбæрæг кæнынц бæрæгбоны нывонд гал, нæл фыс, рæуæд. Бæрæгбоны номыл нывонд скæнын йæ бон кæмæн нæ вæййы, уый та йæ фынгыл фæкувы æртæ фæрскæй.
Уастырджийы ‘хсæвты фыццаг Хуыцаубон вæййы Галæргæвдæн Хуыцаубон.
Къуырисæры куы баизæр вæййы (дыццæг æхсæв), уæд вæййы Уастырджийы æхсæв. Уæд алы хæдзар дæр акæны Уастырджийы номыл кусарт (арæхдæр хæсгæ нæл тохъыл, чи та фыс). Бæрæгбоныл алчидæр сæмбæлы хъæлдзæг æмæ буцæй. Канд фынджы дзаджджындзинадæй нæ, фæлæ уд æмæ зæрдæйы рухс æнкъарæнтимæ, алчидæр хъуамæ йæ бæрæгбоныл æмбæлыныл архайа. Хъуамæ бинонтæ сæ фынджы уаг æмæ дзаг цæсты аив æгъдауæй сæмбæлой, сæ хуынд уазджытыл, арæхдæр уыдон вæййынц сыхæгтæ. Къуырийы дæргъы Уастырджийы номыл бæрæгбоны фынгтæ вæййы алы ирон хæдзары дæр. Хуыцау, Уастырджийы æмæ рухс зæдты номыл алы ирон хæдзары дæр зæрдиагæй бакувынц. Ацы бæрæгбоны уæлдай ирдæй разыны ирон хæдзары бинонты æмæ сæ хæстæгдæр сыхæгтимæ æууæнк æмæ сыгъдæгзæрдæ ахастыты номыл сæ уаг æмæ ‘гъдау.
Уастырджийы номыл сæрмагондæй кувæндон цы хъæуы ис, уым дæр хъæубæсты цæрджыты иумæйаг уынаффæйæ бæрæгбонмæ гал снывонд æмæ акусарт кæнынц. Кувæндоны бынмæ фæцæуынц сæ мысайнæгтæ æмæ кувинæгтимæ хъæуы цæрджытæй нæлгоймаг фæсивæд. Ноггуырд кæй фæзыны (лæппу), уый Уастырджийы номыл уæлдай æхсызгондæрæй фæкæны кусарт (нæл фыс, гал). Бæрæгбоны рæстæг, фынджы æгъдауæй уæлдай, фидауы æмæ æмбæлы фынгыл бадгæйæ, Уастырджийы ном йæ номыл фыдæлтыккон зарæгæй арын. Уый та-иу ныззарыдысты (рагацау фынджы хистæрæй бар ракургæйæ) дыккаг сидты фæстæ.
Сыхты æмæ-иу хæдзæртты кæртыты арæзтой хъазт. Фæкафыдысты æмæ-иу фæзарыдысты. Иу лæг-иу йæ хæдзарæй дард балцы куы уыд, Уастырджийы æхсæвты йæ хæдзарыл куынæ сæмбæлд, уæддæр ын-иу йæ бинонтæ æмæ сæ бæрæгбонмæ хуынд уазджытæ скуывдтаиккой. Йæ бæрæгбоны фынджы хай та йын-иу æвæргæ бакодтой. Куы-иу æрбаздæхт йæ хæдзармæ, уæд-иу дзы ахуыста.
Уастырджийы æхсæвты бæрæгбон ахæссы авд боны. Æстæм бон Къуырисæры изæрæй вæййы Уастырджийы Хуыцауы размæ фæндарастгæнæн бон, хонынц æй Уастырджийы æрвитæн æхсæв. Уæддæр алы ирон хæдзар дæр æрцæттæ кæны фынг. Бæгæны, æртæ уæливыхы, Уастырджийы номыл кусартæй-иу æрвитæн æхсæвмæ ныууагътой хай. Фынгыл-иу æй æрæвæрдтой бæрæгбоны иннæ кувинæгтимæ. Æрбахуыдтой-иу сыхæгтæй цалдæр нæлгоймаджы. Æмæ-иу хистæр скуывта Уастырджийы бонты æрвитæн æхсæвы фынг. Йæ ракуывды сæйраг хъуыды уыд ахæм: «Уастырджийы æхсæвты зæрдиагдæр кувæг хистæры арфæтæй бинонтæ хайджын уæнт. Хуыцауы минæвар ирон адæм æмæ Хуыцауы ‘хсæн Зæринбазыр Уастырджи, Хуыцауы размæ ацы ‘хсæв цæуыс, дæ рифтаджы цы хæрзтæ ис, уыдон Ирыстоны дзыллæтыл уардзынæ. Æмæ дзы алы бинонтæ дæр хайджын уæнт!
Ацы азæй нæ иннæ аз æнæниздæрæй, хъæлдзæгдæрæй, удæй æмæ фынгæй бæркадджындæрæй куыд æрæййафай. Дæ ном дын æргомзæрдæйæ арæм æмæ нын æргом хæрзтæ ракæн. Дæ хорзæх нæ уæд, нæ фæсивæд де уазæг, нæ бæлццæттæ дæ фæдзæхст!».
Къарджиаты Бекызæйы чиныг «Ирон æгъдæуттæ»-й
Ист æрмæджы бындурыл уац бацæттæ кодта Гасанты Валери
