Фарнхæссæг
Нæ фыдæлтæ цы зонд æмæ уды хорзæхтыл хæст уыдысты, уыдон киноаивады руаджы абоны хистæр æмæ кæстæр фæлтæртæм рæсугъдæй чи хæссы ныр 54 азы (!), уыцы арфæйаг хистæртæй иу у зындгонд, курдиатджын кинорежиссер, сценарист, актрисæ, журналист, продюсер, æхсæнадон архайæг Туаты Тиминæ. Йæ сабидуг уыд удварнæй æххæст æмæ райдзаст. Хъомыл кодта Ирыстоны культурæйы рæзтмæ стыр æвæрæн бахæссæг хистæрты астæу. Йæ фыд Дауыт уыд зындгонд драматург, фыссæг. Мад Любæ - дæсны журналист æмæ тæлмацгæнæг. Йæ хо Зæринæ - культуролог, аивадиртасæг. Астæуккаг скъола каст куы фæци Тиминæ, уæд ахуыр кæнынмæ бацыд Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон педагогон институты филологон факультетмæ. Уый фæстæ та йæ хъысмæты фæндæгтæ ахуыдтой Мæскуыйы Кинематографийы Æппæтцæдисон институтмæ. Сахуыр дзы кодта иттæг хорз киноаивадиртасæджы хайады.
Зондджын æмæ йæ дæсныйады арæхстджын специалист Туаты Тиминæ Ирыстонмæ куы сыздæхт, уæд куыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады киноты хæзнадоны редакторæй, фæстæдæр та сси кинотæисæн хайады редактор. Йæ куысты арæхстдзинад æмæ зæрдæргъæвдад хорзæй фæбæрæг, Цæгат Кавказы Кинохроникæйы студийы редакторæй куы куыста, уæд. Уыцы рæстæг зындгонд киножурнал «Цæгат Кавказ»-ы рауагъдтæй куыд редактор, афтæ бацæттæ кодта 480 номыры.
Цæмæй Цæгат Кавказ æмæ Стъараполы крайы цæрджытæн сæ удварн кинойы руаджы хъæздыгдæр кæна, уый тыххæй Тиминæйы хъæппæрисæй арæзт æрцыд, Советон Цæдисы Кинематографистты цæдисы цур иудадзыг чи куыста, киноаивады пропагандæйы ахæм сæрмагонд бюро. Нымад уыд нæ бæстæйы профилон артдзæстытæн сæ хуыздæртæй иуыл.
Киноаивады дæсны Туаты Тиминæйы арф æмæ бирæвæрсыг зонындзинæдтæ хорзæй фæбæрæг сты, нæ республикæйы Культурæйы министрады киноты æмæ концертты хайадæн йæ сæргъы куы лæууыд, уæд. Кæд йæ гæнæнтæ афтæ парахат нæ уыдысты, уæддæр-иу ссардта фадæттæ, цæмæй хайады куыст Цæгат Ирыстон æмæ Дзæуджыхъæуы адæмы цардыл, кинотæисæн куыстуæтты æмæ аивадон музыкалон къордты архайдыл хорзæй зына.
Рацарæзты дуг хорзæй нæ фæзынд иумæйагæй культурæйы рæзт æмæ киноаивады куыстуæтты архайдыл. Ахъуыды кæнгæйæ та, уæды дуджы социалон æмæ экономикон фæливæнты рæстæг, мæнг монцтæ гуырынгæнæг сериалты æмæ киногонд «аивадæн» дзуапп дæттын хъуыд æцæг, дæсны арæзт документалон æмæ аивадон кинонывтæй. Уыцы хъуыдыимæ 2002 азы Тиминæ сарæзта документалон æмæ аивадон кинотæисæн хæдбар киностуди «Нарт-Арт студия». Йæ сарæзтæй абонмæ дзы цы кинотæ ист æрцыд, уыдон сты бæрзонд профессионалон æмвæзадыл арæзт. Сæ сценаритæм æмæ режиссурæмæ, кадрты алывæрсыг мидисмæ, сæ исты, монтажы хæрзхъæддзинадмæ, архайджыты номхыгъдмæ никуы ничи 'рхаста фау. Цæгат Кавказы, нæ бæстæйы æмæ дунейы нырыккон документалон киноты æппæт домæнтæн йæ ист куыстытæй алкæцыдæр дæтты æххæстæй дзуапп.
Дæсны æмæ арæхстджын кинорежиссер, сценарист æмæ продюсер Туаты Тиминæ йæ кинонывты ирд æмæ бæлвырдæй æвдисы нæ бæстæйы, Цæгат Кавказы, Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны адæмты царды ивгъуыд, абон. Цæмæн? Цæмæй ма уæм удæй куырм, зондæй тутт, зæрдæйæ - къуырма. Уа алы адæмыхаттæн дæр фадат, кинойы æвзаджы руаджы сæ истори, æвзаг, æгъдæуттæ, миддуне зонынæн. Æцæгæй дæр адæм адæм цæмæй уой, уый æмбарынæн. Афтæ йе сфæлдыстадон, иртасæн бирæвæрсыг зæрдиаг арфæйаг архайды руаджы нæ бæстæйы киноаивады уазджыты размæ рахаста æмæ ныр дæр хæссы цымыдисаг документалон кинонывтæ, сæ иуæй иннæ цымыдисагдæр, сæ иуæй иннæ бæстондæр. Сæ сæйраг хъуыды - Цæгат Кавказы адæмты цард алы дугты æмæ алы рæстæджыты æвдисын. Сæ зындгонддæртæ сты: «Непредвиденный антракт», «Праздник на обочине», «Разделенный народ», «Осетия - единая и не делимая» (ацы дыууæ кинонывы дзурæг сты Хуссар Ирыстоны адæмы царды алы азты цаутыл). Дзæуджыхъæуы бынмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг советон æфсæддонтæ цы лæгдзинад равдыстой, ууыл дзурæг у йæ иннæ киноныв - «Забытая победа». Йе 'рмæг фæахъаз, цæмæй Дзæуджыхъæуæн лæвæрд æрцæуа кадджын ном Æфсæддон намысы горæт. Кинонывтæ «Праздник на обочине» æмæ «Граждане Беслана»-имæ Тиминæ дыууæ хатты архайдта Уæрæсейы киноты дунеон фестивалы Францы. Райста дзы дыууæ хатты дæр сæйраг хорзæхтæ. Дыууæ кинонывы дæр æвдыстой Францы телеуынынады каналæй. Цæгат Кавказы фæсивæды цард, сæ зондахаст, се 'нтыстытæ æмæ лыггæнинаг фарстатæ, иумæйагæй регионты социалон-экономикон, культурон-ахуырадон, рухсадон рæзтыл дзурæг сты йæ документалон кинонывтæ «Молодая политическая элита Кавказа в лицах», «Машук-1», «Машук-2» æмæ документалон кинонывты хицæн цикл «Есть ли у России границы?»
Сæрмагондæй Ирыстоны истори, ирон æгъдæуттæ æмæ нæ адæмы удварны рæзтыл, нæ райгуырæн уæзæджы æрдзы фидыцтæ æвдисæг документалон кинонывтæ та сты фæндзайæ фылдæр: «Кто ты, король Артур?», «Аланы. Дорога на Запад», «Венгерская Алания», «Аланы в Малой Азии», «Загадка Геродота», «О старейших городах России», «Ясыня», «Заповедники Осетии», «Туалгом - сердце Кавказа», «С чего начинается Кавказ», «Аланы. Путь с Востока», «Китай. Аланский след», «Аланы в Таврике», «В поисках асутов», «Северные Аланы», «С Осетией в сердце»...
Зонд, сфæлдыстадон æрхъуыды, уд æмæ зæрдæйы хорзæх, стыр тых æмæ æгæрон фæразондзинадимæ, бирæвæрсыг куыстхъомдзинад, адæмимæ арæхстджын ныхас кæныны арфæйаг миниуджытæй хайджын у Туаты Тиминæ. Йæ документалон кинонывтæн цæстуынгæ æмæ документалон æрмæг сисыны тыххæй ацæуы Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны быдираг æмæ хæххон хъæутæм, Цæгат Кавказ, Фæскавказ, нæ бæстæйы горæттæм. Бахъæуы йæ абалц кæнын суанг Англи, Франци, Португали, Китай, Испани, Монголи, Тыва, Алтай, Казахстан, Хъырым æмæ ма бирæ æндæр бæстæты чысыл æмæ стыр горæттæм. Йæ кинонывты сценаритæ фыссынмæ йын хорз æххуыс сты Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, Цæгат Кавказ æмæ нæ бæстæйы дунейы зындгонд историктæ, этногрæфтæ, культурологтæ. Лæгæй-лæгмæ ныхас кæны семæ, сæрибарæй æмæ бæстонæй пайда кæны сæ фыст зонадон уацтæй, монографитæй æмæ архивтæй ист документтæй. Иудадзыгдæр куыд документалон историон кинотæ исæг, афтæ Тиминæ фæархайы нæ бæстæйы æмæ дунейы зонадон конференциты æмæ фембæлдтыты, фестивальты æмæ конкурсты, арæх вæййы докладгæнæг æмæ жюрийы уæнг. Документалон кинонывтæ исынæй æмæ сын сценаритæ фыссынæй уæлдай ма, Туаты Тиминæ зæрдиагæй архайы Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны, Цæгат Кавказ æмæ нæ бæстæйы æхсæнадон царды. У Уæрæсейы Адæмон фронты республикон хайады æмсæрдар, Уæрæсейы Федерацийы Кинематографистты æмæ Журналистты цæдисты уæнг, Радио æмæ Телеуынынады Евразиаг академийы уæнг, Уæрæсейы Географион æхсæнады уæнг, Цæгат Ирыстон-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг, Уæрæсейы Федерацийы аивæдты сгуыхт архайæг, майдантæ «Ирыстоны намысæн»-ы æмæ «Уæрæсейы патриот»-ы хицау, Хуссар Ирыстоны Хæлардзинады орден хæссæг, Уæрæсейы Федерацийы Президент Владимир Путины Арфæйы фыстæгæй хорзæхгонд.
- Абон не 'ппæтæн дæр сæйраг у нæ национ хиæмбарынады миниуджытыл, се 'вдисæнтыл хуыздæр æмæ бæлвырддæр кусын, не 'взаг, культурæ, æгъдæуттæ æмæ миддунейы сыгъдæгдзинад хъахъхъæнын. Ныртæккæ сæ рæзтыл чысыл куыст нæ цæуы. Фæлæ сæ хъуамæ, чи цы бынаты кусы, цæры, уым фидар æмæ рæзын кæна, - зæгъы Туаты Тиминæ.
Ацы бонты нæ Ирыстоны иузæрдион хъæбул, нæ бæстæйы киноаивады стыр дæсны, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон æмæ «Нарты фæткъуы»-йы премиты лауреат Туаты Тиминæ бæрæг кæны йæ юбилейон райгуырæн бон. Республикон газет «Слово»-йы редакцийы разамынд æмæ журналистты коллектив, нæ газеткæсджытæ, киноаивадуарзджытæ йын уый фæдыл кæнынц зæрдиаг арфæтæ. Æнæниз æмæ зæрдæрухсæй цард æмæ сфæлдыстады хорзæхтæй хайджын уæд!
Гасанты Валери, Дзæуджыхъæуы Хетæгкаты Къостайы номыл ирон литературæйы музейы хистæр зонадон кусæг
