Ирыстоны фарны хъæбул
Гасанты Валери чи у, уый Ирыстоны адæмæн амонын нæ хъæуы. Йæ гыццылæй нырмæ йæ зæрдæйы æрбынат кодтой мадæлон æвзагмæ, аивадмæ, литературæмæ, журналистикæмæ уарзондзинад æмæ се ’мбарынад. Стыр аргъ кæны нæ культурæйæн, историйæн. Уыцы арф ахастдзинад равдисын архайы йæ журналистон æмæ публицистон куыстыты, поэтикон уацмысты, бирæ мысæн литературон изæртæ аразгæйæ, алыхуызон конкурсты жюрийы уæнг уæвгæйæ, фæсивæдимæ архайгæйæ. Æппынæдзух йæ мæт у Ирыстоны райсомы бон, мадæлон æвзаг бахъахъхъæнын æмæ йæ парахат кæныны хъуыддаг, фæсивæды хи культурæйыл бафтауын, нæ уидæгтæ зонын æмæ æмбарын, кæцæй цы «ратæдзы». Дыккаг ахæм æнувыд адæймаг ирон культурæйыл, æвæццæгæн, нæй. Абон бæрæг кæны йæ гуырæн бон. Махæн, газет «Слово»-йы редакцийæн, Валери у нæ уарзон æмæ хæлар æмкусæг. Зæрдиаг арфæтæ дын кæнæм, Валери! Æнæниз æмæ фæрнджын у кæддæриддæр! Дæ зæрдæйы цы курдиаты рухс судзы, уый тæлмытæ адæмы зæрдæтæм фæндаг ссарæнт! Удуæлдай фæллойæ æмæ дысвæлдæхтæй цæуыл кусыс, уыцы фæстиуджытæ та æвæстиатæй æрцæуæнт, уымæн æмæ дæ алы къахдзæф дæр у Ирыстоны хорзæн! Абон дын немæ цы адæм арфæтæ кæнынц, уыдон дыл зæрдæрухсæй сæмбæлæнт!
ХОЗИТЫ Барис, нæ республикæйы Фысджыты цæдисы сæрдар:
- Ацы хабар уыдис къорд азы размæ. Куыстмæ мæм æрбацыд профессор Дзидзойты Валери æмæ мын афтæ бакодта: «Уæртæ мын замманай сыхаг ис, скъоладзау у, фæлæ йæхиуыл архайы, кусы æмæ йæм фæкæсын хъæуы». Æз уыцы рæстæг деканæй куыстон университеты. Газеты йын æрмæджытæ фæзынди æмæ йæм мæ хъус дарын райдыдтон. Афтæ рауад, æмæ нæ факультеты студент сси. Уæзбынæй кусын райдыдта, йæ дыстæ бафæлдæхта, йæхиуыл куыста. Æмæ йын æнтысгæ дæр кодта. Канд æз нæ, фæлæ йыл иннæ ахуыргæнджытæ дæр сæ цæст æрæвæрдтой. Æнтыстджынæй каст фæцис йæ ахуыр, афтæ магистратурæ дæр. Стæй цалдæр азы радиойы бакуыста. Фæстæдæр рацыд кусынмæ газет «Рæстдзинад»-мæ, къорд азы дзы бакуыста. Сæйраг редакторæй дзы куы куыстон, уæд мемæ дæр бакуыста. Йæ куыстæн ын стыр аргъ скодтон – сси сæрмагонд уацхæссæг. Ахæм иу бынат йедтæмæ нæй æнæхъæн газеты, æмæ лæвæрд æрцыд Валерийæн.
Æдзухдæр кусы йæхиуыл. Ис æм иу хорздзинад: зæгъæм, фиппаинаг ын скодтай, уæд æй райсы æмæ дзы пайда сисы, йæхицæн æй ныффидар кæны. Ахæм фæзминаг кæстæртæ бирæ нæй.
Йе сфæлдыстадыл куы дзурæм, уæд ын цалдæр къабазыл дихгонд у. Фыссы æмдзæвгæтæ, архайы куыд критик. Уæдæ куыд публицист, афтæ дæр зындгонд у нæ республикæйы. Ныридæгæн рауагъта цалдæр чиныджы, æмæ ма кæй рауаддзæн ноджыдæр чингуытæ, æз ууыл æппындæр дызæрдыг нæ кæнын.
Йæ гуырæн боны фæдыл ын арфæ кæнын. Зæххон адæймагæн Хуыцау цы хорзæхтæ радта, уыдонæй æппæты диссагдæр у æнæниздзинад, æмæ дзы хайджын уæд. Тагъд рæстæджы йæ амонд дæр куыд ссара, уый йын мæ зæрдæ зæгъы. Хорз мад æмæ фыды сывæллон у, сæ зæрдæ сын райын кæны, йе ’нтыстытæ ныййарджытæн дыууæ хатты фылдæр агайынц сæ зæрдæ, уымæн æмæ дæ сывæллон раст фæндагыл куы ныллæууа, уæд уымæн аргъ нæй. Йæ гыццыл хæрæфыртты куыд уарзы Валери, уый йæхæдæг хицæн ныхасы аккаг у. Валери йæ зæрдæйы цы хъарм хæссы, цы тæлмæнтæ, уыдон бамбæхсын йæ бон нæу. Йæ зæрдæхæлардзинад, цæстуарзондзинад кæстæр фæсивæдæн сты фæзминаг.
Искæй йе ’ххуыс бахъуыди, зæгъгæ, уæд вæййы фыццаг - искæмæн литературон, мысæн изæр бацæттæ кæнын, концерт радтын юбилеймæ кæнæ исты программæ ныффыссын. Бирæ хæттыты йæхæдæг амонæг дæр вæййы – йæ дыстæ бафæлдахы, йæхимæ хайад райсы, æмæ уый дæр хорз нысан у. Кæстæртæм дæр йæ хъус дары, йæ бон цы у, уымæй сын æххуыс кæны, æмæ йын мæ зæрдæ зæгъы, цæмæй уыцы тырнынад йæ зæрдæйæ куыд никуы фæцух уа. Царды мидæг бирæ хæрзтæ ис, æмæ уыцы хæрзтæй дæр хайджын куыд уа, ахæм арфæ йæ уæд!
КЪАДЗАТЫ Станислав, поэт, ПТРК «Алани»-йы тематикон равдыстыты редактор:
- Хистæр йæ кæстæры рæз куы уына, уæд ын уымæй æхсызгондæр ницы ис. Гасанты Валери ма 5-æм къласы ахуырдзау уыд, афтæмæй сси нæ радиожурнал «Удæвдзы» архайæг. О, Гасанты лæппу дзырды цин хæрзæвзонгæй банкъардта. Йæ рæзгæ уды уæд базмæлыди уарзондзинады билцъ йæ фидæны дæсныйадмæ. Куыннæ мын фæуыдаид уый цины хос. Гъемæ Валерийæн - зæрдæргъæвд кæстæрæн - фæндаггаг арфæ дæр уымæн ныффыстон æмдзæвгæйы хуызы.
Гасаны-фыртæн йæ сæйрагдæр миниуджытæ цавæр сты, зæгъгæ, мæ исчи куы бафæрсид, уæд мæнæ мæ дзуапп: бæрнондзинад, фылдæр саразынмæ тырнындзинад æмæ цæстуарзондзинад. Æмæ уыцы æртæ хорзæй та гуыры Валерийы лæггад нæ дзыллæйæн, Ирыстонæн. Ис æм ныфс æмæ бирæвæрсыг арф зонындзинæдтæ, барджынæй рацæуы адæмы размæ æмæ фæзæгъы цымыдисаг хъуыдытæ.
Валери, кæстæр уæвгæйæ, фу-фу кæны нæ астæуарты табуйагдæр зынджытыл, дон кæны нæ ивгъуыды бæласы уидæгтыл æмæ афтæмæй цæрæццаг кæны нæ фидæн. Куыннæ уа уæд арфæйаг Гасаны-фырт!
Гъемæ дын, нæ хорз кæстæр, нæ зæрдæ зæгъы фидар æнæниздзинад. Валери, цæрыс Ирыстоны, нæ дзыллæйы æмæ нæ мадæлон æвзаджы цæрайæ, гъемæ нæ урс хæхты дæлбазыр цæрынæй бафсæд дæ уарзон адæмимæ! Не ’взаджы цал дзырды ис, уал хорзы дæ уæд, афтæмæй дæ рæсугъд фæндтæ нæртон æфсир рафтауæнт!
ХОДЫ Олег, Цæгат Ирыстоны паддзахадон филармонийы ирон адæмон инструментты оркестр «Ирыстон»-ы аивадон разамонаг æмæ дирижер. Нæ республикæйы сгуыхт артист:
- Валерийы зонын гыццылæй нырмæ. Цыдис нæм «Заря»-мæ, сывæллæтты сфæлдыстадон центрмæ, цагъта балалайкæйыл. Тынг курдиатджын æмæ стыр зонды хицау у. Бонтæ æмæ азтæ куыд цыдысты, афтæ йæ курдиат дæр рæзыд. Бæрæг у, Шамилы ахуырдзау кæй у, уый. Йæ зондахаст, йæ уарзондзинад Ирыстонмæ, мадæлон æвзагмæ – уыдæттæн ын æз стыр аргъ кæнын. Стыр патриот у. Лæггадкæныны хъуыддаджы фæллад нæ зоны. Исты фарсты фæдыл æм куы бадзурай, уæд æнæзивæгæй дзуапп ратты, кæнæ дæ фарсмæ ’рбалæууы. Цæмæй фæнды йæ ма бафæрсай, бæстон æмæ лæмбынæгæй бамбарын кæндзæн алцыдæр йæ энциклопедион зонындзинæдты фæрцы.
Валерийы цæрæнбон бирæ уæд, æнæниз æмæ æнæмаст уæд! Хæлар адæймаг мын у, æмæ сæдæ азмæ ахæм гуырæн бæттæ кæнæд!
ХУЫБИАТЫ Ларисæ, газет «Рæстдзинад»-ы хистæр уацхæссæг:
- Йæ рæстæджы мын Гасанты Валерийы тыххæй ПТРК «Алани»- йы режиссер Четойты Ирæ радзырдта. Зæгъы, диссаджы гыццыл лæппуимæ базонгæ дæн, дзырдарæхст, иронау хорз чи зоны, фыссы æмдзæвгæтæ. Дыккаг бон сфæлдыстадон къордимæ хабæрттæн сюжеттæ исынмæ хъуамæ ацыдаиккам, Валери та Ирыхъæуы цард. Ирæйæн бафæдзæхстон, цæмæй æрбацæуа кинокомплексмæ. Иу 8-9 азы йыл цыдаид, ахæм лæппу йæ мадимæ мæ бацыдмæ комплексы кæрты æнхъæлмæ кастысты. Йæ фыццаг ныхасæй дæр бæрæг уыд, зæрдæргъæвд лæппу кæй у. Нæ ныхас видеолентыл ныффыстам, йæ фыст æмдзæвгæ дæр дзы бакаст. Æрмæг эфирмæ цæттæгæнгæйæ, ме ’мкусджытæм диссаг фæкаст ацы къобор лæппу, æмæ сæ фæндыд фылдæр базонын, чи у, цы у, уый.
Филологон факультет каст фæуыны фæстæ ацыд журналистикæйы фæндагыл, фыста æмдзæвгæтæ, ахуыр ма кодта, афтæмæй сси Хъамбердиаты Мысосты премийы лауреат. Университеты ахуыргæнгæйæ дæр газет «Рæстдзинад»-ы, стæй радио «Алани»-йы уазæг нæ уыд, йæ фыццаг къахдзæфтæ сфæлдыстады бæрзæндмæ ам райдыдта. Ныр æй фæлтæрдджын журналист, поэт, тæлмацгæнæгæй канд Ирыстоны йæ Хуссар æмæ Цæгаты нæ зонынц, фæлæ алфамбылай регионты дæр. Валери удуæлдайæ архайы ирон æвзаг, национ культурæ парахат кæныныл, у аив дзырды дæсны дзыхæйдзургæ æмæ зарæджы сфæлдыстады. Нырмæ йын цы бантыст, авд ахæмы ма кæй сараздзæн, ууыл фидарæй æууæндын. Тæхудиаг у уыцы адæмыхатт, Гасанты Валерийы хуызæн гуырдтæ кæм æвзæры.
Адæймаджы царды æппæтæй ахсджиагдæр у æнæниздзинад. Валери низы ныхмæ йæ сабибонтæй фæстæмæ хъæддых лæууы æмæ йын нæ Рафæлдисæг æххуысгæнæг уæд! Цæмæ тырны, цы хъуыдытæ æмæ фæндтæ æвзæры йæ рухс зæрдæйы, уыдон рæсугъдæй сæххæст уæнт! Йæ ныййарджытæ æмæ йæ иунæг хойы зæрдæ йын цыдæриддæр уарзы, уый сæхи цæстæй фенæд. Мах та, аргъ ын чи кæны, уыцы адæмтæ æвдисæн уыдзыстæм йæ ног æнтыстытæн. Нæ Рафæлдисæджы цæст бауарзæд, æмæ йын ацы бон хуыздæр чи скува, уый ныхæстæ уæлæрвты бадæгмæ фæхæццæ уæнт æмæ йæ фондз ахæмæй фæстæмæ æрыздæхæнт!
САУТÆТЫ Тамилæ, газет «Рæстдзинад»-ы хистæр уацхæссæг:
- Валери йæхи æмбарынхъом куы фæцис, къахæй куы ауадис, уæдæй нырмæ йæ хæдзары хъуыста ирон ныхас. Мадæлон æвзаг йе уæнгты ахъардта. Уый нæ, фæлæ ма Ирыхъæуы 13-æм скъоламæ бацыд ахуырмæ, Хетæгкаты Къостайы ном хæссы, ирон скъола у. Директор сын уыд Сæлбиты Иринæ. Диссаджы директор уыди! Уыд ахæм, æмæ мадæлон æвзагмæ йе ’ргом тынг чи здæхта, ахуырдзауты мадæлон æвзагыл чи ’фтыдта. Валерийæн ацы скъола тынг ахъаз фæцис ноджы арфдæр, ноджы тынгдæр зæрдæйы бынæй мадæлон æвзаг уарзынæн. Скъоладзау ма уыди, афтæмæй райдыдта æмдзæвгæтæ фыссын. Адæмы зæрдæмæ йын тынг цæуынц. Йе ’мдзæвгæты ис мидис, ис дзы хъуыды, апп. Цардмæ кæсгæйæ, йæ зæрдæ цы ’нкъары, уыдон æвæры йæ уацмысты дæр. Канд йе ’мдзæвгæты нæ, фæлæ ма йæ уацты, уацхъуыдты дæр, газеты кæй мыхуыр кæны, уыдон. Йæ алы фысты дæр йæ уд бавæры. Тынг уарзы ирон адæмы, алы ирон адæймагæн дæр стыр аргъ кæны. Мадæлон æвзаджы йæ зонындзинæдтæ æгæрон сты. Афтæ литературæйы дæр, географийы дæр, историйы, фольклоры, аивады – цы нæ зоны ацы темæты, ахæм нæй. Цæмæй фæнды кæнæ кæмæй фæнды ацы темæтæй ма бафæрс, кæрæй-кæронмæ дын алцыдæр радзурдзæн. Ацы адæймаджы мæ бон у схонын ирон хæзнадон. Валерийы хуызæн лæппутæ æмæ гуырдтæ нæм фылдæр уæд, мадæлон æвзаг йæ уды бæрц чи уарзы, ахæмтæ. Тынг дæсны æмæ курдиатджын у алцæмæдæр, канд фыссынмæ нæ, фæлæ зарынмæ дæр дæсны у. Уыдæттæй уæлдай у тынг дæсны амонæг мысæн изæрты, сфæлдыстадон изæрты. Бирæ мадзæлттæн сценариты автор вæййы йæхæдæг, æмæ уыцы изæртæ афтæ рæсугъд æмæ цымыдисджын саразы, æмæ сæ адæймаг зæрдæхсызгонæй рацæуы.
Хуыцау нæ бахизæд æвзар цаутæй, фæлæ Ирыстоныл исты куы ’рцæуы, уæд сæ йæ зæрдæмæ афтæ арф айсы, зæрдæйæ афтæ фæриссы, æмæ уый йе ’нæниздзинадыл дæр сбæрæг вæййы. Иу æмæ дыууæ хатты уымæн æвдисæн нæ уыдтæн. Ирыстон афтæ уарзы, æмæ уый хуызæттæ фылдæр куы уа, уæд мадæлон æвзагæн фесæфынæй дæр тæссаг нæ уыдзæн, ирон æгъдауæн дæр, культурæйæн дæр, литературæйæн дæр. Ахæм диссаджы адæймаг у, æмæ кæстæримæ кæстæр у, хистæримæ хистæр. Алкæмæндæр йæ зæрдæ зæгъы хорз.
Æдзух архайы йæхиуыл ноджы фылдæр зонындзинæдтæ райсыныл. Ирыстоны кæимæ нæ фембæлы, ахæм нæй. Хистæрты рагон хабæрттæй фæфæрсы. Йæхи дæр ын афтæ хорз зонынц.
13-æм скъолайы уыдис литературон къорд, Валери дæр уыдоны хыгъды. «Рæстдзинад»-ы сæрмагондæй уыдис фарс «Малусæг». Уым скъоладзаутæ мыхуыр кодтой се ’мдзæвгæтæ, сæ радзырдтæ. Гыццылæй нырмæ дæр иудадзыг уыдис «Рæстдзинад»-ы уазæг. Æдзух дæр фыста йе ’мдзæвгæтæ, йæ уацхъуыдтæ, йæ хъуыдытæ æмæ сæ газет æхсызгонæй мыхуыр кодта.
Иуафон афтæ рауад, æмæ газеты тираж къаддæргæнгæ цыдис. Йæ зæрдæ ууыл риссын райдыдта тынг. Ныффыста æргом фыстæг Гæдиаты Цомахъмæ, куыд «Рæстдзинад»-ы бындурæвæрæгмæ. Ныффыста йæм зæрдæриссæн ныхæстимæ фыстæг. Уый бакæсгæйæ адæймаджы буар уырынгтæ сысты, ахæм диссаджы фыст ныккодта йæ зæрдæйы хъынцым, йæ зæрдæйы сагъæстæ газеты фидæныл, йæ хъысмæтыл. Уыцы фыстæг бакæсын иуырдыгæй стыр æхсызгондзинад дæтты, иннæрдыгæй та йæ æрхæндæг сагъæстыл æфтауы. Цалдæр чиныджы йын мыхуыргондæй рацыд. Иу чиныг та йын ахæм рацыд, не ’хсæн чи нæ уал ис, хорз кæй зыдта, стыр аргъ кæмæн кодта, ахæм адæймæгты тыххæй.
БИЛАОНТЫ Элеонорæ, зындгонд зарæггæнæг, хæрзаудæг, УФ-йы адæмон артисткæ:
- Тынг æхсызгонæй дзурдзынæн Валерийы тыххæй! Стыр æвæрæн хæссы æмæ бахаста ирон культурæ æмæ аивады рæзтæн. Аргъ дæр ын нæй, ахæм æвæрæн у, æмæ у æнустæм хаст. Йæ ном хъуамæ хаст æрцæуа сфæлдыстадон аивад æмæ культурæйы архайджыты Сызгъæрин номхыгъды хъахъхъæнджытæм, рухстауджытæм. Уый хуызæн адæймаг, æвæццæгæн, нæй. Уый Ирыстоны куыд зоны æмæ йæ адæмы, Ирыстоны аивад, иунæг адæймаг дæр афтæ нæ зоны. Уæдæ иунæг министр дæр афтæ. Валери у зонындзинæдты æвæрæн, уымæй энциклопедион. У дæсны журналист, аивад уарзæг æмæ аивадиртасæг, уæдæ йæ музыковед дæр ис рахонæн, театровед дæр, сценарист дæр. Диссаджы мæгъзтæ, диссаджы зонындзинæдтæ! Æгæрон уарзтæй уарзы Ирыстон, йæ адæмы, æмæ йын ныллæг кувын мæ сæрæй. Валерийы хуызæн адæмыл лæууынц не ’гъдæуттæ, нæ культурæ. Хорз сын æнкъары сæ ратæдзæн, сæ уидаг.
Æмбал кæмæн нæй, нæ уыцы зынаргъ æрдхорд Валери! Мæ зæрдæ дын зæгъы, æнæниз куыд уай дæ хиуæттимæ иумæ бирæ азты дæргъы!
Æрмæг бацæттæ кодта Хъайтмазты Заремæ
Къамтæ ист сты Гасанты Валерийы архивæй
