Мадæлон æвзаг - адæмы уд!
Зæххыл æмæ арвы тыгъдады алцæмæн æмæ алкæмæн зайæгойæ, удгоймагæй, сырдæй, маргъæй ис ном, хуыз, хи миниуджытæ. Алы адæмыхаттæн та сæ кæрæдзийæ хицæнгæнæг, иуыл табуйагдæр хорзæх у мадæлон æвзаг. Кæддæр иу зондджын лæг афтæ загъта: «Адæймаг цал æвзаджы зоны, уал хатты у адæймаг». Уый афтæ бæргæ у, фæлæ дунейы алы æвзæгтæ зонгæйæ, нырыккон царды хорзæхтæй парахатæй пайда кæнгæйæ, йæ мадæлон æвзагыл стырзæрдæ чи кæны, уыцы удæй куырм æмæ зæрдæйæ мæгуыр адæмы - хистæрæй, кæстæрæй, карджынæй, æрыгонæй, нæлгоймагæй, сылгоймагæй цавæр адæмы къордмæ ахæссæн ис?! Нæ зонын! Мæха...
Мæ куыстмæ гæсгæ Дзæуджыхъæуы Сабырдзинады стыр уынджы (пр. Мира) арæх фæцæуын. Ам цы бирæ адæм вæййы, чи мæнау хъуыддаджы фæдыл, чи тезгъо фæкæны, уыдон фылдæр хатт дзурынц уырыссагау, сæ цæсгоммæ сын куы бакæсай, уæд та сты ирæттæ. Цард æй равдыста ирдæй, ирон адæймаг зонд, хъару, æрхъуыдыйæ, конд, уынд æмæ хи дарыны уаджы рæсугъд миниуджытæй цух никуы уыд. Æнæхæрд зæххыл (пустыняйы) æй æрцæрын кæн, æмæ дзы цыбыр рæстæджы фæстæ дидинæг, дыргъцæхæрадон кæй уыдзæн, ууыл дызæрдыг дæр нæ кæнын. Фæлæ нæ адæмæй ис ахæмтæ, æмæ æндæр адæмæн хорзы цæугæйæ, æндæр адæмы æвзаг æмæ æгъдау ахуыргæнгæйæ, хи мадæлон æвзаг æмæ æгъдау фæсдуар чи æрæвæры. Европæйы æмæ Уырысы стыр æмæ хъæздыг культурæ зонын, æмбарын хорз у, иттæг хорз. Æмæ сæ дыууæ дæр зоныныл архайæм, æмбарæм сæ æмæ сын се стырдзинад æнкъарæм. Фæлæ йæ рæстæджы ирон драматургийы бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъо йæ пьесæ «Уæрæседзау»-ы цы Муссæйыл худти, ирон æвзаг æмæ æгъдау чи ферох кодта, Европæ æмæ Уырысы культурæ æмæ æвзаг хуызæнæн чи нæ базыдта, ахæм Муссæтæй «хъæздыг» у Ирыстон, уæлдайдæр нæ сæйраг сахар Дзæуджыхъæу. Уынд æмæ конд, æхсæнады уæнг дæхи хон, фæлæ ирон æвзаг ма зон, фыдæлты æгъдауыл былысчъил кæн, уый мардæрцыдæй фыддæр у, мæнмæ гæсгæ. Цæгат Ирыстоны сæйраг горæт Дзæуджыхъæуы дуканимæ, куыстуатмæ бацу æмæ иронау сдзур, уæд дæм, уым чи ис, уыцы адæмæй чи мæсты каст кæны, чи дыл былысчъилæй худы. Ома, ацы адæймаг чи у, кæцæй æрцыд?!
Æрæджы социалон хызты фæзынд информаци: нæ горæты караоке-бары иуы разамынд нæ уадзынц сæ уазджыты ирон зарджытæ кæнын. Уый, мæнмæ гæсгæ, ахъуыдыйаг хабар у. Цы хъыгдары уыцы бары разамонæджы ирон зарæг? Цы зиан хæссы, йæ бары уазджытæй цы æфтиаг исы уый бæрцæн? Фæрстытæ æмæ хъуыдытæ! Бирæ хатт баззайынц æнæлыггондæй. Фæлæ хорз у, ацы цау социалон хызтæй пайдагæнджыты размæ кæй рахастой. Журнал «Ногдзау»-ы сæйраг редактор æмæ æцæг ирон сылгоймаг Сæлбиты Дианæ уыцы бары хицауæн аккаг дзуапп кæй радта, уый дæр цин æмæ æхсызгоны хабар у. Иугæйттæй, фæлæ ахæм фыдуынд фæзындтытæн хъæуы ныхкъуырд дæттын.
Хуссар Ирыстоны мадæлон æвзаг зонын æмæ ахуыр кæныны уавæр бирæ хуыздæр у Цæгат Ирыстонæй! Чъребайы куы вæййын, уæд уынджы, республикæйы районты центрты, хъæуты уынгты сæрибар æмæ рæсугъдæй хъуысы ирон æмæ уырыссаг аив дзырд. Мадæлтæ æдæрсгæ дзурынц иронау сæ кæстæртæм. Нанатæ æмæ дадатæ сæ цоты цотмæ. Дукани, куыстуаты дæр ирон æмæ уырыссаг æвзæгтæн ис æмхуызон æмбæлгæ бартæ. Кæрæдзийы нæ хъыгдарынц, кæрæдзийæн цæстысындз, уæнгæл не сты. Цæгат Ирыстоны цæрджытæй, Дзæуджыхъæуы цæрджытæй мæм мачи фæхъыг уæд, фæлæ Хуссар Ирыстоны, мæнмæ гæсгæ, ирон æвзаг æмæ культурæйыл æнувыддæр сты, афтæ мæм кæсы.
Номдзыд ахуыргонд Абайты Васо Бетъырбухмæ уæлдæр ахуырад исынмæ куы цыд, уæд йæ райгуырæн хъæу Къобы хистæртæ Васойы фыд Ванойы фæрсынц, йæ фырт стыр горæтмæ цæмæн цæуы, уымæй. Уый сын бамбарын кодта, Васо стыр сахары ирон æвзаг ахуыр кæндзæн. Хистæртæ бадис кодтой, ау, ирон æвзаг стыр горæтæй дарддæр, ам Къобы, фаг нæ сахуыр кодта цымæ? Сæхимæ ахæм фарст лæвæрдтой.
Ацы цау ууыл дзурæг у, æмæ Васо стыр горæтмæ стыр æхцатæ кусынмæ нæ цыд, фæлæ уæлдæр ахуырад исынмæ. Цæмæн? Уымæн æмæ йæ фæндыд йæ мадæлон æвзаджы руаджы дунейы иннæ æвзæгты уд æмæ зæрдæ базонын, банкъарын æмæ уыдон ирон æвзагимæ цы хуызы баст сты, уый сахуыр кæнгæйæ, мадæлон (ирон) æвзаджы рæсугъддзинад, хъæздыгдзинад дунейæн базонын кæнын. Зонады йæ къухы стыр æмæ ахадгæ æнтыстытæ кæй бафтыд, уый уыд, фыццаджы-фыццаг, Васо ирон фыд æмæ мадæй кæй райгуырд, ирон хъæуы кæй хъомыл кодта æмæ кæй рæзт, уый руаджы. Дунейы æвзæгты сусæгдзинæдтæ базыдта, хорзы сын фæцыд зонады руаджы. Фæлæ уæддæр æмæ уæддæр ИРОН ÆВЗАГ уыд йæ удлæууæн, йæ цин æмæ сагъæс. Уымæн фыста советон дуджы рæстæгæй суанг рацарæзты азтæм Цæгат Ирыстоны хицауадмæ: «Саразын хъæуы, наукон бындурыл чи æнцой кæна, ахæм национ скъола».
Абайты номдзыд Васо ирон æвзаджы рæзæнтæ фидаргæнæн артдзæст хуыдта бинонтæ. Мад æмæ фыд сæ кæстæрмæ иудадзыг мадæлон æвзагыл куы дзурой, уæд фидар кæндзæн йæ уидаг, рухс уыдзæн йæ фидæн. Номдзыд ахуыргонды хъуыдытæ алы фæлтæртæн дæр сты фæдзæхстау æххæстгæнинаг. Фæлæ уыцы хъуыды нæ хъары ирон мад æмæ фыдмæ. Сæ сывæллæтты иппæрд кæнынц ирон æвзагæй скъолаты дæр. Мадæлон æвзаджы ахуыргæнæг æмæ скъолайы директормæ чи балæбуры, мæ кæстæры мын ирон къордæй уырыссаг къордмæ ракæнут, зæгъгæ, ирон æвзаг æй никуы хъæуы, ахæм ныййарджыты лæгау-лæг цы схона?
Цæрæнбонты ирон лæг дунетæ базыдта æмæ зоны, æндæр адæмыхаттытимæ дæр уæдæ хæлар æмæ уарзонæй цæры. Фæлæ йын йæ кæрц хæстæгдæр у йæ хæдонæй. Ирон æвзаг æй Елхотæй дарддæр кæй нæ хъæуы, ууыл саст æмæ сæтты! Уый сæрмæхæссинаг хабар нæу æмæ нæ уыдзæн. Мадæлон æвзагæн алы дугты йæ уавæр иухуызон нæ уыд. Куы-иу ыл хур зæрдæйы фаг каст, куы та-иу родной выходной уыд. Фæлæ уæддæр уыцы уавæрты дæр йæ рæзт æмæ йæ цæрайыл куыстой Иры фарны лæгтæ: Æмбалты Цоцко, Зæнджиаты Бæбу, Гуыриаты Гагуыдз, Æлборты Барысби, Туаты Ольгæ, Цагъаты Анастасия, Абайты Васо, Багаты Никъала æмæ Лади, Джусойты Нафи, Хъазыбегты Хъазыбег, Саламаты Александрæ, Тлаттаты Аннæ, Гаппуаты Хъасболат, Багаты Лади, Тахъазты Харум, Салæгаты Зоя, Хæмыцаты Тамарæ, Джыккайты Шамил, Æлдаттаты Виктор, Махъоты Замирæ, Зæнджиаты Розæ, Гусаты Еленæ, Зæгæлаты Зинæ, Айларты Зарæ...
Ирон æвзагмæ фыдыусы цæстæй чи каст, не 'хсæн уыд ахæм ахуыргæндтæ æмæ ахуыргæнджытæ. Советон дуг æмæ коммунизм аразыны хъуыддаджы йæ цæлхдурыл нымадтой. Уыцы дугты Æрыдоны скъолайы ахуырдзау, ныр зындгонд журналист æмæ уæздан хистæр Баскаты Уырызмæгæн та, ирон æвзаджы ахуыргæнджытæ Дзугаты Нинæ æмæ Габысаты Азæ йе 'мкъласонтимæ сæ кæстæрты сæры ахæм хъуыды æвæрдтой: «Ирон æвзаг ахуыр кæнынц фæсарæнты æмæ Уæрæсейы зындгонд ахуыргæндтæ. Елхотæй дарддæр нæ хъæуы, зæгъгæ, чи дзуры, уыцы адæмыл ма æууæндут, сайгæ кæнынц. Уарзут æмæ ахуыр кæнут ирон æвзаг!»
Иннæ номдзыд ахуыргонд, медицинон наукæты доктор, профессор, академик Берозты Темырболат йæ сабибонтæ арвыста хæххон ирон хъæуы. Астæуккаг ахуырад дæр райста Дзæуджыхъæуы Хетæгкаты Къостайы номыл 13 астæуккаг скъолайы. Зыдта уырыссаг, немыцаг, латинаг, англисаг, францаг æмæ ма цалдæр фæсарæйнаг æвзаджы. Ирыстонмæ-иу куы ссыд, кæнæ-иу Мæскуыйы ирон лæгыл куы амбæлд, уæд-иу алкæддæр дзырдта иронау, фынгыл Хуыцау æмæ йе сконд зæдты ном ардта йæ фыдæлты æвзагыл, фыдæлтыккон зарæг æмæ кæфтытæм дæр иттæг хорз арæхст. Дунейы медицинон наукæйы йын уыд стыр кад æмæ ном. Цæмæй афтæ уа йæ хъысмæт профессионалон дæсныйады уагæй, уымæн ын ирон æвзаг æххуыс цы бакодта, æндæр æй ницы бахъыгдæрдта! Йæ цот æмæ йæ хиуæттимæ дæр дзырдта иронау.
Æрæджы йæ фыдæлты уæзæгмæ Туркæй æрцыд кадджын æмæ уæздан хистæр Хъуысаты Садредтин. Дзæуджыхъæуы Сабырдзинады проспекты фæцæйцыд æмæ йæ райдайæнæй ацы стыр уынджы астæумæ иу ирон дзырд нæ хъусы. Йæ зæрдæ бамæгуыр, хъуыдытыл бафтыд нæ зынаргъ æмбæстон. Уалынмæ стыр уынджы кæрон федта дыууæ ирон лæппуйы хъæрæй ныхасгæнгæ. Куыд бамбæрста, афтæмæй сæ иу иннæйæн цыдæр аххосы фæдыл уайдзæф кодта карз ирон тызмæг ныхасæй. Сæ ныхас кæд тызмæг уыд, уæддæр дыууæ лæппуйы зæрдиаг ирон сыгъдæг дзырд Садредтины æхсызгон дисы бафтыдта. Цалынмæ дыууæ гуыппырсар лæппуйы ныхас кодтой, уæдмæ сæ лæг аивæй хъахъхъæдта. Куыд фæстæмæ лæппутæн сæ тыхдзырд сабыр ныхасæй ахицæн. Дыууæйæ дæр сæ кæрæдзимæ сæ фидыды нысаны къухтæ радтой, æмæ сæ алчидæр йæ фæндагыл ацыд. Ацы цау, ныв, чи зоны, æмæ искæмæ аив нæ фæкæса, фæлæ Садредтинæн дыууæ лæппуйы аив сыгъдæг, зæрдиаг ирон ныхас хурыскастау æхсызгон уыдис.
Фæстаг цалдæр азы нæ республикæйы Хицауад, ахуырад, культурæ æмæ аивады артдзæстыты разамынд æмæ кусджытæ зæрдиагдæрæй архайынц ирон æвзаг æмæ культурæйы иумæйаг рæзтыл. Уый æхсызгон хабар æмæ рухс ныфсы нысан у мадæлон æвзаджы рæзты. Фæлæ йын йæ ахадындзинад æмæ нысан, уæз æмæ ады æвдадзы тых, Ирыстоны чидæриддæр цæры, ирон мыггаг æмæ ном хæсджытæй, удæй куы бамбарой, мад æмæ фыды комæй кæстæртæ аив ирон дзырд иудадзыгдæр сæ хæдзæртты райсомæй изæрмæ хъусын куы райдайой, уæд ИРОН ÆВЗАГÆН йæ уидаг кæндзæн фидарæй-фидардæр, йæ абон æмæ фидæн - рухс æмæ амондджындæр!
Гасанты Валери
Къам ист у гом информацион фæрæзтæй
