Фæззыгон терминтæ

Æгас нæм цæут, нæ зынаргъ газеткæсджытæ. Чи зоны уæ, ацы æрмæджы сæргонд иу цасдæр фæкъуылымпы кодта, уыимæ дарддæр дзырд цы терминтыл цæудзæн, уыдон официалон æгъдауæй нæ хауынц фæззæгмæ. Фæлæ нысан кæнынц ахæм æнкъарæнтæ, уды æмæ зонды уаг, кæцытæ арæхдæр сты сæрмагондæй фæзæджы. Цыдæр алæммæттаг тых ис уыцы афæдзы афоны. Зынаргъ кæсæг, искуы дæхиуыл фæхатыдтай уыцы ’нахуыр æнкъарддзинад? Цымæ цæмæн æрцæры адæймаджы зæрдæйы?

Уыцы хабар ис бамбарын кæнын медицинон цæстæнгасæй. Фæззæджы бон кæй фæцыбырдæр вæййы, уымæ гæсгæ ахæм буаргъæд, куыд серотонин, фæкъаддæр вæййы адæймаджы буары. Уыцы буаргъæдæн ис стыр ахадындзинад: бар дары уды уагмæ, аппетитмæ æмæ куыд фынæй кæнæм, уымæ. Уыимæ та фæфылдæр вæййы ахæм буаргъæд, куыд мелатонин. Лæг фæцуды, арæхдæр æм цæуы фынæй, райдайы депресси.

Диссаг та уый у, æмæ ахæм рæстæг бирæ ’нцондæрæй цæуы сфæлдыстады архайджыты куыст. Сусæг нæу, фысджытæ, нывгæнджытæ, музыканттæ кæй сфæлдыстой сæ хуыздæр куыстытæ сæ царды зын рæстæджыты. Растдæр зæгъын уыдзæн, уый æнкъарæнты тыххæй аразгæ кæй у – тар æнкъарæнтæ та алы хатт тыхджындæр сты.

Табуафси, æрхъуыды кæнæм фæззæг уарзаг фысджыты æмæ фæззæджы тыххæй цы куыстытæ сфæлдыстой, уыдон.

Æрдзыл хъуыстгонддæр «зарæггæнæг» - Федор Тютчев. Ацы фыссæгæн нæ уыд æнæзæгъгæ фæззæджы тыххæй, йæ ирд райгуырд æмæ йæ сабыр æнкъард ацыды тыххæй. Аивæй йæ хъуыдытæ загъта æмдзæвгæйы «Есть в осени первоначальной…».

Уырыссаг æвзаджы курдиатджын бындурæвæрæг Александр Пушкин дæр ссардта фæззæджы удæнцой. Йæхæдæг дæр дзырдта, фæззæг йæ уарзон афæдзы афон кæй у. Фыста: «Æнкъард афон! Цæстыты цин!». Иу фæззæджы дæргъы Пушкин ныффыста 40-мæ хæстæг радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ. Уыцы афон литературæйы хонынц Болдинаг фæззæг, Пушкины куыстытæ Болдины хъæуы фыст кæй ’рцыдысты, уымæ гæсгæ. Куыд нæ хъуама ракала аивадимæ баст зæрдæйы ног æрхъуыдыты дидинтæ, фæззæджы судзаг рæсугъддзинад дæ алыварс куы уа, уæд. Уыимæ разы сты Николай Некрасов, Александр Бунин æмæ æндæртæ. Фæлæ, зынаргъ газеткæсæг, не ’рмæджы сæргонд нæ бынтон куы айрох! Уæ хорзæхæй, раздæхæм æм.

Уæдæ фæззæджы терминтæ, нæ? Цавæртæ зонут сымах? Фæстаг рæстæг æз иннæтæй арæхдæр хъусын «хандра», зæгъгæ. Не ’ргом Интернетмæ раздахæм, уæдæ цы у «хандра»?

Хандра – тар уды уаг, уæззау æнкъарддзинад. Сæрмагондæй фæззæджы цæмæ ’рбацæуы хандра? Раздæр куыд загътам, афтæмæй фæззæджы адæймагæн бирæ буаргъæдтæ нал фæфаг кæны, фæзынынц грипп æмæ æндæр низтæ. Лæг слæмæгъ вæййы. Уымæ гæсгæ диссаг нæу, хур æмæ хъарм бонты фæстæ адæймаг къæвда æмæ уазалыл кæй фенкъард кæны. Уый арæхдæр æрцæуы фæззæджы райдайæнты, цалынмæ не ’рцахуыр вæййæм ног рæстæгыл - ахæм уды уаг хуыйны фæззыгон хандра.

Меланхолия. Рæсугъд мæм кæсы ацы ныхас, фæлæ цымæ йæ мидис дæр афтæ рæсугъд у. Кæй зæгъын æй хъæуы, ацы терминтæ кæрæдзимæ тынг æввахс сты, фæлæ се ’хсæн хицæндзинæдтæ дæр ис. Меланхоли у уæрæх æмбарынад, æмæ иу кæны фæззыгон терминтæн сæ фылдæр хай. Уыцы уды уаг дæр бæрæг кæны æнкъарддзинадæй, арæхдæр æнæхъуаджы æнкъард.

Иннæ къæпхæныл æвæрæм депресси. Абон бæлвырдæй депресси хонынц психиатрон низ. Æрмæст фæззæг кæй æрцыд, уый тыххæй нæ фæзыны, фæлæ кæд адæймаг йæ царды исты зынтæн быхсы, уæд ын чи зоны фæззæджы миниуджытæ йæ уавæр фæфыддæр кæнынц. Кæнæ меланхоли, хандра æмæ иннæ фæззыгон терминтæн афоныл кæрон нæ сывæрат, уæд, чи зоны, депрессимæ асайой. Фæлæ хъуамæ нæ зонды бафидар кæнæм, депресси уæззау низыл нымад кæй у, кæцыимæ адæм арæх æрцæуынц хи ’марынмæ. Кæд уæ алыварc кæнæ уæхимæ депрессийы миниуджытæ базыдтат, уæд специалисттæм фæсидут. Цавæр сты уыцы миниуджытæ? Уæ хъуыдытæ иу куыстыл бауромын куы нæ уа, фидæны хорзæй куы ницы уынат, хи амарыныл хъуыдытæ, фынæй æвзæр куы кæнат, хæрын уæм бынтон куы нæ цæуа, царды ад куы нал хатат.

Уыцы уавæры арæх баххуысс вæййы, хиуæттæ æмбырдæй сæ хъус куы ’рдарынц рынчынмæ уый. Рæстæгмæ йын аивынц йæ цæрæн бынат, хорз баххуыс вæййы хæхты кæнæ денджызы был улæфт. Фæлæ фыццаджы дæр фæсидут дохтырмæ.

Нæхи æнкъардæй иуырдæм айсæм. Æвæццæгæн, иууылдæр хъуыды кæнут ахæм ныхасы баст, куыд «сызгъæрин фæззæг» («золотая осень»). Уыцы фæззæг æрхæндæг хъуыдытимæ бæттын нæ комы. Фæлæ баст у скъолайы æнæмæт бонтимæ. Ахуырты фæстæ сырх æмæ бурæй ахуырст бæлæсты астæу-иу куыд адаргъ ис нæ фæндаг. Хус сыфтæр сызгъæринимæ æмаргъæй куыд тымбыл кодтам нæ къухты. Уæ цæстытыл ма ауайæд уыцы артхуыз рæсугъддзинад. Хуры фæстаг хъæрмтты фæлмæн бахудт. Æцæг сызгъæрин у уыцы рæстæг.

Фæстаг термин: æнкъарддзинад (грусть). Цас диссаг у? Хъарм хурæххæст сæрды фæстæ уазал фæныкхуыз дунемæ куы бахауай, уæд агъай æнкъард кæндзынæ. Раст зæгъгæйæ, цы ’нкъарæнтæ ранымадтам, уыдонæй се ’ппæтæй дæр æнкъарддзинад у уæздандæр. Æмæ йæ хъуамæ ма бауадзæм карздæр хъуыддагмæ асайын. Куыд бахизæм нæхи ацы фæззыгон фыдбылызтæй?

Фыццаджы дæр сæ ма тæрсут. Фæззæг у алæмæттаг, бæркадджын рæстæг. Нæ фыдæлтæ ацы рæстæг æмбырд кодтой сæ хор, бирæ куывтой Хуыцаумæ, зæдтæ æмæ дауджытæм, сæ зæрдæтæ уыдысты рухсæй йедзаг. Ацы ’ртæ мæйы руаджы cæ бон уыд æнæ тыхстæй бацæттæ кæнын уазал зымæгмæ. Абон та нын фæззæг дæтты фæрæзтæ тагъддзу сæрды фæстæ баулæфын. Спълан кæнын нæ хъуыдытæ æмæ нæ хабæрттæ, ахъуыды кæнын, куыд æмæ кæдæм аддæрддæр уыдзæн нæ царды фæндаг. Зынаргъ газеткæсджытæ, нæ зæрдæ дарæм, æмæ уын ацы фæззæг æрхæсдзæн æрмæстдæр цин æмæ æнцой. Хъахъхъæнут уæхи æмæ уæ хиуæтты.

ФÆЗЗÆГ

Тæхуды, ацы рæсугъд фæззæг ма фест.

Артхуыз сыфтæрæй ма

’ркафæд дымгæмæ дæ дзыкку.

Тæхуды, ацы фæлмæн хурæй бафсæд.

Ацы рог дымгæ ма фестæд дæ зын.

Æз афтæ зæрдæтæ ’лхæнын куы зонин,

Уæд фæззæгау æнæфсарм рæсугъд уаин!

Æдзухдæр уайдзæфы хъæбул –

Йæ аивæй удтæ ныззарынц!

Фæззæг йæ салд рæсугъддзинадæй

Æссудзы зæрдæйы цæхæр.

Фарс бацæттæ кодта Мамиаты Дианæ.

Къамтæ ист сты гом информацион фæрæзтæй