Ногбон - цардамонд æмæ хорзæн

Рагæй-æрæгмæ дæр адæймаг бæллы бинонты амонд æмæ царды хорз, фидæн рухсмæ. Ногбонæй райдайынц ирон фыдæлтыккон бæрæгбонтæ, сæрмагондæй та сæ зымæгон фæткæвæрд (цикл) райдайы Цыппурсы мæйæ. Ногбон, Бынаты æхсæв, Донæскъæфæнтæ, Урсы къуыри, Фацбадæн. Алы бинотæ дæр-иу Ногбоны размæ сæ хæдзæртты аив кæныны, æфснайды номыл зилæнтæ кодтой. Хъуамæ-иу зæронд азы кæрон Ногбоны къæсæрыл бахызтаиккой æнæ ’хцайы хæстæй, уæдæ-иу йæхиуыл хæстæджы раз, сыхаджы раз æгъдауы хæс дæр ничи уагъта.

Кæд ахæм хъуыды баззад, зæгъгæ, ирон хæсмæ тындзæн нæй, уæддæр æй æххæст кодтой, кæмæн куыд йæ бон уыд афтæ, кæрæдзийы ’фсарм æмæ кад нымайгæйæ. Ногбоны дæр лæвæрттæ æмæ зæрдæлхæнæнтæ уыцы зонадахастимæ баст сты, уымæй канд ирæттæм нæ, фæлæ ма уырысмæ æмæ æндæр адæмыхаттмæ дæр. Хæс йæ фидынæй аив у, ис уырыссаг æмбисонд. Æгъдауæй хæсджынæй мæрдтæм цæуыныл дæр разы нæ дæн - ахæм зонды хъуыды дæр баззад нæ фыдæлтæй.

Искæмæ-иу сыхæгтæй мигæнæн, зæхх, хæдзары кусæн дзаума куы баззадаид Ногбоны къæсæрыл, уæддæр-иу æй æрхъуыдыджын бинонтæ сæ хорз кæстæртæн сæ хиуæттыл æмбæлын кодтой афоныл.

Ногбонæн йæ ном йæ уæлæ - ног, ивд, раивд бон, ам боны нысанæн йæ хъуыдыйы ахадындзинад азы æмгъуыдмæ амоны. Ома дзы азы фыццаг боны цин æмæ адæймаджы уд æмæ зæрдæйы æхсызгон равг уæрст уæнт Ног азы алы боныл дæр.

Хæдзары фос æмæ суанг гæды æмæ цуанон дæр хъуамæ уыдаиккой æфсæст æмæ æфснайд. Ам сфидаудзæн ноджыдæр ма иу фыдæлтыккон хъуыды - хорз хæдзары хистæрæн йæ цуанон дæр дзæгъæл рæйд нæ фæкæны.

Ногбоны фынг цæмæй, куыд цæттæ кæндзысты, уый-иу рагацау сбæлвырд кодтой хæдзары нæлгоймаг æмæ сылгоймаг хистæртæ.

Дзуллаг, фыдызгъæл, урсаджы гахаг, бæгæныйаг, кæнæ бæрæгбоны фынгæн курæггаг хайæ кувæггæгтæ цæттæ кæнынæн уыд, фæлæ алчидæр архайдта хи бæркæдты хæрзтæ банымайыныл рагацау, æмæ афтæмæй фынг цæттæ кæныныл.

Этнограф Къарджиаты Бекызæ куыд фыссы, афтæмæй Ногбон ралæууы Цыппурсæй къуыри куы рацæуы, уæд - дыццæгæхсæв. Ногбоны размæ изæрæй фосы æмæ хордæтты гом хуынчъыты дæр-иу бæркад æмæ амонды «дзаджы» нысанæн бавæрдтой хъæмп, хосы хæлттæ, къуымбилы цъуппытæ.

Бæрæгбоны фынгыл-иу уыд бæгæны, къуымæл, кувинаг æртæ уæливыхы, кусартæн-иу хастой уæныг, цæхджын фыд, халсартæ, зайæгхæлтты цæхджынтæ, адджын кæнæ æнхъизæн хыссæйæ конд, цæрæгойты хуызы конд басылтæ, дедатæ, фæткъуыджынтæ.

Фынджы хистæр-иу фынджы алыварс æрбамбырд кодта йæ бинонты æмæ иу фыццаг ссардта Стыр Хуыцауы ном, Уастырджи. Стæй сæрмагондæй Ногбонæн, азы сæры, райдайæны амондæн-иу ракуывта.

Фынгыл бинонты фæрнджын царды сидт уыд Æртхуронæн. Уый у бинонты уды æмæ фынджы, хæдзары бæркады уаз нысан. Рагæй-æрæгмæ дæр Арт нæ фыдæлтæм уыд Хуыцауы æмсæр кад æмæ рады бынаты æвæрд. Сæйрагдæр та йæ тых баст уыд хæдзары бинонтимæ. Хур, зынг, дыууæ хæрзхæстæг нысаны. Хур - царддæттæг, зынг - хæрам тыхтæй хъахъхъæнæг, къонайы артдзæсты рухс, тафс, хъарм. Æртхурон та у уыцы миниуджытæн сæ исы æмæ æнæкæрондзинады æвдисæг. Кодтой йæ рагацау-иу кæй сбæрæг кодтой, ахæм сойæгтæй æмæ урсаджы хойрæгтæй, дзаджджындæр æмæ хæрзаддæрæн. Зындгонд фыссæг æмæ этнограф Айларты Измаил йæ чиныг «Ирон фарн»-ы фыссы, алы бæрæгбон дæр, фыццаджыдæр, уд æмæ зæрдæйы цин хаста хистæртæн дæр æмæ кæстæртæн дæр. Бинонты иугæнæг уыд, стæй уыцы иудзинадæй цыд сыхы æмæ хъæубæсты, комбæсты фарн, сæ иудзинады тых.

Ирон уаг, æгъдау æмæ фæтк бинонты иудзинадыл кæй æнцой кодтой, уымæн ахъаззаг æвдисæн уыд Ногбоны бæрæгбон. Комкоммæ ууыл дзурæг у Æртхуронимæ баст æгъдау. Хуры гуыдын дæр ма йæ хонынц. Фынгмæ-иу æй куы рахастой, уæд-иу хæдзары хистæр скуывта: «О, Æртхурон, бур Æртхурон, Хуыцауы минæвар дæ æмæ йæм нæ дзæбæхдзинæдтæ фæхæсс!

Ацы гуыдын куыд дзаджджын у, афтæ дзаджджын æмæ адджын уæд нæ бинонты цард дæр!» Ацы ныхæсты фæстæ-иу Æртхурон адих кодтой, бинонтæ цал уыдысты, уал хайыл. Зæгъæм, хæдзары бинонтыл бафтынмæ-иу, ноггуырдмæ куы ’нхъæлмæ кастысты, уæд-иу уый хай та æнхъæлцау чындз ахордта. Бинонты гуыдыны алы хайы дæр æмбæхст уыд нартхоры, мæнæуы, хъæдуры, æндæр хорты мыггаджы гагатæ, æвзист æхца, къумбил, хъæдабæ, глази хъуымацы чысыл уадздзæгтæ, хосы æмæ кæрдæджыты хæлттæ.

Бинонтæй-иу исчи балцы ис, уæд-иу хæдзары хистæр Хуыцау æмæ Уастырджийæ куырдта йæ балцвæндаджы амонд æмæ хæдзарыл сæрæгасæй сæмбæлд. Фынгыл-иу цы хæринæгтæ æмæ нуазинæгтæ уыд, уыдонæй йын-иу йе ’рцыдмæ æвæрдтой, семæ Æртхуронæй хай дæр.

Мæнæ куыд фыссы зындгонд нывгæнæг, прозаик Чеджемты Геор йæ чиныг «Фыдæлты хæзна»-йы: «Æртхурон-иу афтæ стыр кодтой, æмæ-иу иннæ чъиритæ йæ цуры тынг гыццылтæй зындысты, уымæ гæсгæ сæ хуыдтой йæ лæппынтæ».

Хурæн кæй табу кодтой фыдæлтæ, царды тых дзы кæй уыдтой, уый дæр Æртхуроны æмæ Ногбоны æгъдау ирдæй æвдисынц. Дарддæр Геор фыссы: «Хуримæ баст сты афæдзы афонтæ, уæлдайдæр ног азы райдайæн. Нæ хæхбæстæйы зæронд лæгтæ-иу ныхасы бадгæйæ лæмбынæг кастысты Хуры балцы кæронмæ, къæдзæхты æвæрдмæ гæсгæ бæрæг кодтой Хурхæтæн, ома Хуры ног балцы райдайæн. Дзырдтæ: хæтæн æмæ балцæн иу мидис кæй ис, уый æнцон рахатæн у, фæлæ уæддæр æрхæссæм цæвиттонтæ. Зæгъæм, нарт балцы араст сты. Æндæр ныхасæй - ацыдысты. Уæдæ Хурхæтæны æмæ Ног азы райдайæн иу рæстæгмæ æййафынц. Уымæ гæсгæ, нæ бон зæгъын у, нæ фыдæлтæм Ног азы бæрæгбон уыди Хуры бæрæгбон æмæ сæ бæллицтæ, сæ фæндтæ хъардтой Хурæн, Хурты Хурзæринæн. Нæ Ног азы къæсæрыл арфæтæ фæкæнæм, Ног азы нын хорздзинæдтæ, фарн æрхæссæд, зæгъгæ, фæлæ Ног аз мифологон фæлгонц нæу, ницы тых дзы ис, Хур та у царддæттæг, рухсгæнæг, фарн (хуры синоним у) дæр у хуримæ баст. Ног аз (Ног бонмæ фиппаинаг) рафæлдисæг дæр Хур у.

...Хурыскасты сомыйæн æмæ ардбахæрдæн дæр йæ тых æндæр уыд. Уымæн куывтой фыдæлтæ хурмæ, бонмæ, цæмæй сын фарнхæссæг уа.

Фыдæлтæ афтæ æмбæрстой хабар: Хурты хур азы кæрон Хуыцаумæ бахæццæ, йæ кувæг адæмæн хорздзинæдтæ ракуырдта æмæ «сындæггай» раздæхы: бон фæтынг и, æрдз райхъал, фæзындысты сæныччытæ, уæрыччытæ, иуныхасæй, ног цард райдыдта».

Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ, Хуры фырт у арт, уырыссагау - Огонь Солнцевич. Ирон адæмон зарджыты æмбæлæм Хуры чызджы зарæгыл. Стæй ис Мæйы фырт Мæхæмæты, Мæсæмæты (дыгуронау) кой дæр Нарты кадджыты æмæ адæмон зарджыты.

Æртхурон та нысан кæны, бинонтæй алкæмæн дæр Ног азы царды хурæй хай куыд уа, Æртхуроны гахы дæр сæ бæллицтæ сæйрагдæр цæимæ баст уыдысты, уыцы нысæнттæ. Бинонтæй уæлдай дзы сыхагæн, хæларæн хæрæн нæ уыд. Æрмæст дзы хай кодтой хæрæфыртæн. Зæхмæ дæр дзы æппарын не ’мбæлд.

Ногбоны изæр алчидæр йæ кæрты дуармæ скæны стыр арт, йæ бон кæмæн куыд вæййы, афтæ йæм судзæн æрмæг фæхæссы, суг, хос, сыкъаджын фосы кæвдæсæй ист фæлхæрдтæ, хъæмп. «Ацы арт куыд рухсхæссæг у, куыд хъарм кæны, йæ мидæг хосы, суджы, хъæмпы къæцæлтæ æмæ хæлттæ куыд судзынц, афтæ рухс уæд нæ алкæйы цард дæр; стыр нæ зæххы, фосы бæркады æрцыд; сыгъд нæ низтæ æмæ фыдбылызтæ, афтæ-иу куывта, арфæ кодта Арты фарсмæ лæугæйæ мæ мады æфсымæр Мыртазты Олег.

Ногбоны бæрæгбонæн йæ сæйраг нысан уыдысты хæдзари-хæдзар хъæлдзæг сырдты, сылгоймаг, нæлгоймаг, зæронд ус, кардзыд лæджы хуызы, сывæллæтты, хъомыл сылгоймæгты æмæ нæлгоймæгты æрзылд, фæндырдзагъд, кафт æмæ зардимæ.

Хæдзаронтæ сæ хуыдтой, уымæн æмæ-иу сæ арфæтæ нывæзтой æмдзæвгæйы хуызы.

Уыцы арфæты рæстæг-иу «хæдзаронтæй», бинонты хъæлдзæггæнджытæйарфæгæнджытæй иу хæдзары бинонты лæвæрттæ, басылтæ, дедатæ, адджинæгтæ, лыстæг æвзист æхца райста. Хæдзары бинонтæ сæ-иу æрæгмæ куы хастой, уæд-иу «хæдзаронтæй» иу зæххыл ахауд уадзыгæфсон æмæ-иу цалынмæ сæ лæвар къухы нæ бафтыд, уæдмæ-иу нæ сыстад. Уый фæстæ ма-иу бинонты фынгæй дæр нуазæн райстаиккой, стæй-иу сын кафгæ дæр акодтой, заргæ дæр. Афтæмæй-иу сæ фæндаг иннæ хæдзармæ адардтой.

«Хæдзаронты» хæдзармæ ма ’рбауадзын кæнæ сæ ма барæвдауын ныхасæй, лæвæрттæй, Хуыцауæй дæр æмæ бæрæгбоны фарны раз дæр худинаг уыд, æвидауцы нысан.

Дыккаг райсом сæумæцъæхтыл хæдзармæ-иу сыхæгтæй, хиуæттæй, бинонтæй, фылдæр хатт нæлгоймаг кæнæ суджы лыггæгтæ, кæнæ хосы хæлттæ, кæнæ нартхоры, мæнæуы гагатæ хъуамæ бахастаид арфæтимæ: «Ам цал къæцæлы - уал хорзы, ам цал халы ис - уал амонды, ам цал гагайы ис - уал хорзæхы».

Ис ма ахæм уырнынад: Ногбоны фыццаг райсом-иу пецы арты сугтæ тынг куы къæрццытæ кодтой, уæд-иу нымад уыд, фидæн азы цыдæр сагъæсты хаудзысты бинонтæ.

Ногбоны фарн æххæссыд иннæ зымæгон бæрæгбонтыл дæр. Зæгъæм, цы басылтæ-иу скодтой йæ фынгмæ (фыццаг заманты хъæбынтæ дæр), уыдонæй-иу ныууагътой Доныскъæфæнтæм дæр. Ацы бæрæгбоны-иу райсомæй цæугæдонмæ чызджытæ æмæ чындзытæ куы рацыдысты, уæд-иу семæ къæртатæ æмæ бедратимæ хастой басылтæ, Доны чызджытæйиу доны хорзæх агуырдтой. Басылтæ-иу доны сæр ауагътой. Афтæмæй-иу дон сæ бæрцуæтты хæдзармæ ’рхастой. Хæдзары, хордоны, фосдоны, тыргъты къуымтæ дзы-иу бапырх кодтой. Донарæхæн нæ цард, доны фыдæхæй, хъаймæтæй хызт, йæ хорзæхæй – хайджын. Фыдæлтæ зыдтой æмæ сæ уырныдта - дунейы сконды ис дыууæ сæйрагдæр æрдзон бæллæхы - доны æмæ арты хъаймæт.

Ногбоны - Хуры фырт Æртхуронæн Хуры гуыдын, Доныскъæфæнты - Доны чызджытæн басылтæ æмæ хъæбынтæ. Ногбоны басылтæ кодтой, фæлæ ма дзы уыд хъæбынтæ дæр. Хъæбынтæ-иу Доны чызджытæн дæр Доныскъæфæнты доны, сæ хорзæх ссарынæн æппæрстой. Куыд фæстæмæ хъæбынты бæсты басылтæ хæссын райдыдтой донмæ. Хъæбынтæ архаикон систы Доныскъæфæнты æгъдауы. Ферох ис уыцы хъæбынты æгъдауы фæтк. Уымæ гæсгæ ныхасæн баззад, исты рагон цауыл дзургæйæ: «Æрыдоны дон хъæбынтæ куы ласта», ома, хабар афтæ рагон у. Ацы ’гъдауы хуызæн раджы ферох адæмæй. Ногбоны бæрæгбоны фарныл хуымæтæджы нæ уыд нæ дзырд. Уæрæсейы Федерацийы Президент Владимир Путины уынаффæйæ Ног 2024-æм аз нæ бæстæйы нымад у Бинонты азыл. Ирыстоны Цæгат æмæ Хуссар хайы, æгас бæстæйы бинонты дæр Хуыцауы æмæ Хуры хорзæх уæнт, бæркад æмæ æнæнизы фарн æмæ цардамондæй хайджын æмæ хайырджынæй!

Гасанты Валери

Къам ист у Чеджемты Георы чиныг «Фыдæлты хæзна»-йæ