Скъолайы театр кусдзæн
Æрæджы Ольгинскæйы Калманты Этери байгом кодта сывæллæттæн театралон скъола «Аивады гæлæбутæ». Уырдæм цæудзæн 10 сывæллоны бæрц, ныридæгæн уал дзы 8 скъоладзау-чызджы исынц актерон ахуырад, драматургийы бындуртæ æвзаргæйæ. Этерийы тыххæй ма айразмæ фыстам нæ газеты, йæхæдæг дæр нæм рæстæгæй-рæстæгмæ чысыл уацхъуыдтæ æрбарвиты. Газеткæсæджы зæрдæты æвæстиатæй æрбынат кодтой.
Бирæ азты дæргъы Этери бакуыста уæлæмхасæн ахуырады, профессионалон актрисæйы дæсныйад райсгæйæ - 2006 азæй 2021 азмæ. Ольгинскæйы кæддæриддæр тыхджын уыдысты театралон традицитæ, театрмæ здæхтдзинад. Уыцы хъуыддагмæ ма йын цымыдисы къух бафтыдта уый, æмæ Тотраты Бесæ, фыццаг ирон профессионалон актер, сæ хъæуæй кæй уыд æмæ сæ хæстæг. «Фыццаг хатт Бесæйы тыххæй фехъуыстон мæ фыдымадæй. Мæ фыдымадæн уыд йæ фыдыфсымæр. Уыдысты фондз хойы æмæ иу æфсымæр æмæ дзы алкæмæндæр балæггад кæнын бафæрæзта. Мæ фыдымад уыд се ‘ппæты хистæр æмæ йæ арвыста ахуыр кæнынмæ, уый уыд хæсты размæ, райста радайæн кълæсты ахуыргæнæджы дæсныйад. Æппынæдзух дæр-иу дзы тынг æппæлыд, куыд хорз адæймагæй, куыд ирон театрæн бирæ хæрзты бацæуæгæй. Фæлæ йын бæлвырд йæ хабæрттæ базыдтон, ахуырмæ куы бацыдтæн, уæд. Райдыдтон фæрсын, агуырдтон чингуытæ. «У колыбели осетинского театра», зæгъгæ, йын уыцы чиныг бакастæн. Æрæджы йæ ногæй рауагътой. Мæ ахуыргæнджытæй дæр бирæтæй хъуыстон йæ архайды тыххæй, дзыхæй-дзыхмæ сæ дзырдтой. Кæй хъуыстон, уыдон лæмбынæг æмбырд кодтон. Фæстæдæр, скъолайы кусгæйæ, мæ ахуырдзауимæ наукон куыст дæр бакодтам Тотраты Бесæйы сфæлдыстадыл», - радзырдта нын Этери.
Скъолайы ма куы ахуыр кодта, уæд цæуын райдыдта Сывæллæтты галуанмæ. Уым базонгæ методхайады кусæг Мерденты Изабеллæ Юрийы чызгимæ. Хъуыдис æй шоу-программæты æххуысгæнæг, стæй гыццыл рольтæ чи ахъазыдаид, ахæм ахуырдзау. Уым Этери фыццаг хатт ахъазыд Митын Паддзахусы æмæ Миты тъыфылы ролы. Изæбеллæ сбæрæг кодта, чызгмæ курдиат кæй ис, уый. Уый та дарддæр сахадыдта йæ профессионалон равзæрст æмæ фæндагыл. Ахуыры фæстæ бацыд кусынмæ Беслæныхъæуы уæлæмхасæн центрмæ. Уым æй куы бафарстой, кæцы скъоламæ йæ фæнды бацæуын кусынмæ, уæд загъта - йæхи скъоламæ. Рарвыстой йæ Ольгинскæйы скъоламæ. 15 азы бакуыста театралон къорды разамонæгæй. Хонгæ дæр æй ракодта афтæ - Тотраты Бесæйы номыл театралон къорд.
Уый размæ дæр ма фыстам бæстондæр, ацы куысты Этери стырдæр къуыхцыйыл цæуыл фембæлд, ууыл - фаг нæ уыд сывæллæтты литературæ, ахæм æрмæг, драмкъордты кæмæй спайда кæной. Йæхæдæг ныффыста авторон программæ йæ зонындзинæдтæм гæсгæ, агуырдта чингуытæ, цæмæй йын фадат дæттой сывæллæттимæ кусын. Фылдæр хатт-иу тæлмац кæнын дæр бахъуыд, кæм та цыдæртæ баивын. Галазты Земфирæйы чиныг «Сценическая речь»-мæ гæсгæ амыдта сывæллæттæн сценикон ныхасы уаг. Уыцы чиныджы уыд Даураты Зояйы фыст тагъддзуринæгтæ, авторимæ сæ иумæ хъуыды кодтой. Стыр æххуыс уыдысты сæ куысты. Арæх арæзта литературон изæртæ фысджытæ æмæ артистты номыл йæхи сценаритæм гæсгæ. Алы аз цæттæ кодтой хыгъдон равдыстытæ. Зæгъæм, алы къордæн дæр уыд йæхи равдыст: чи аргъау хъуамæ баццæттæ кодтаид, чи бацархайдтаид хуыздæр аивадон уацмыс бакæсæджы конкурсы, чи та-иу равдыста скъуыддзæгтæ ирон пьесæтæй. Иууылдæр æвдыст цыдысты ирон æвзагыл. Скъолайы разамонджытæ тынг архæйдтой, цæмæй ирон æвзаг размæ цæуа, цæмæй сывæллæттæ фылдæр архайой мадæлон æвзагыл. Уымæй уæлдай арæх æнтыстджынæй архайдтой районы æмæ горæты конкурсты.
Рæстæг цыди, сывæллæттæ хъомыл кодтой. Скъолаиу каст куы фесты, уæд-иу сæ бæргæ фæндыд дарддæр хъазын театры. Равзæрстой-иу ахæм дæсныйæдтæ, актерон архайдимæ баст чи нæ уыд. Уый сын фæцис æнкъарды хос. Æрбаздæхтысты-иу сæ разамонæгмæ, æмæ-иу ын загътой, искæдæм нæ бахон, цæмæй нæ уæгъд рæстæджы уым архайæм дарддæр. Уæд Этерийы сæрмæ æрцыд скъолайы театр саразыны фæнд. Рахуыдта йæ «Аивады гæлæбутæ». Цæмæй хицæн кодта уыцы театр театрстудийæ? Тотраты Бесæйы номыл театр-студийы куыст арæзт уыд æртæ азы æмгъуыдмæ, йæхи кусæн къалендарон пъланмæ гæсгæ, къуыри цалдæр хатты. Алы ахуырæн дæр уыд йæхи сæрмагонд темæ. Алцыдæр дзы бæлвырдæй уыдис бæрæггонд: сценикон ныхас, мимикæйыл куыст, конкурстæм цæттæ кæныны хъуыддаг, æвдыстытæ æмæ афтæ дарддæр. Скъолайы театрмæ та-иу æрбаздæхтысты, скъола каст чи фæци, фæлæ архайын кæй фæндыд дарддæр, уыдон. Бирæ нæ уыдысты, семæ æнцон архайæн уыд, уымæн æмæ ныридæгæн ахуыр æмæ фæлтæрдджын уыдысты. Цæттæ æрмæгиу сын радта Этери æмæ-иу уайтагъд репетицитæ кæнын райдыдтой.
Фылдæр хатт алыхуызон конкурсты дæр фæстагмæ архайдта къорд «Аивады гæлæбутæ». Уыцы рæстæг коронавирус дæр райдыдта, æмæ æхгæд æрцыдысты фыццаг - театр-студи, стæй уæд скъолайы театр дæр.
2024 азы рухс федта Этерийæн йæ радзырдты æмбырдгонд «Нанайы чызг Зæринкæ». (Уый тыххæй дæр фыстам нæ газеты). Афтæ сыл бацархайдта, æмæ ацы радзырдты бындурыл ис сæвæрæн сценкæтæ дæр. Иубон æм бадзырдта Гасанты Валери æмæ йын загъта, ныффыстон рецензи дæ радзырдты бындурыл æмæ мæ фæнды презентаци саразын. Хорз уаид, зæгъгæ, æмæ дзы куы равдисиккам сценкæтæ, хуыздæр кæсджыты номыртæ. Уыцы хъуыддаджы Этеримæ ис стыр фæлтæрд, куыд тексттыл бакусын, афтæ сывæллæттимæ сценкæтæ барæвдз кæнын. Валерийæн ныфс бавæрдта иу цалдæр сценкæйы бацæттæ кæнын. Ныр мæты куыд нæ бацыд, йæ къухты куыд бафтдзæн ацы хъуыддаг? Бирæ рахъуыды-бахъуыдыйы фæстæ йæхицæн загъта: цæй, æмæ скъолайы театры куыст фæстæмæ сног кæнон. Театр-студийы куыстыл нæ аххæсдзынæн, фæлæ скъолайы театры къуыри иухатт архайдзыстæм. Йæхи программæмæ гæсгæ та сын ахуыртæ амондзæн, райдайдзæн сценикон ныхасæй. Цалынмæ чиныджы презентацийы рæстæг хæццæ кæна, уæдмæ хъуыддаг сырæздзæн. «Уыцы хъуыды мæм сæвзæрд цалдæр къуырийы размæ, айтæ-уыйтæ нал фæкодтон, афтæмæй мæм къухми дæсныйады фæдыл ахуырмæ цы чызджытæ цæуы, уыдонæй цалдæрæй загътой, кæй сæ фæнды бацархайын скъолайы театры. Ныртæккæ уал сты астæй, фæлæ сæ фæфылдæрмæ æнхъæлмæ кæсын», - радзырдта Этери. Йæхи чиныгæй ист радзырды бындурыл ныффыста сценкæ «Арпине», иухатт репетицигонд дæр æрцыд. Дарддæр йæ фæнды ис æртæ радзырдæй сценкæтæ скæнын, алы радзырдæй дæр та кæсыны номыртæ сæвæрын. Раздæры рауагъдонтæм дæр фæзынд бацархайыны фæнд. Чи дзы автор уыдзæн, чи хуыздæр кæсæджы номыр цæттæ кæндзæн. Иуныхасæй, чиныджы презентацийы бацархайдзысты.
Дарддæры фæндты тыххæй Этери радзырдта, сабыргай сывæллæтты ныхасы хæрзхъæдыл кæй архайдзæн æмæ та йæ репертуарыл кæй бакусдзæн. Уæвгæ, йæ репертуар кæддæриддæр цæттæ æмæ бæрæггонд уыди. Костюмтæ æмæ декорацитæ дæр афтæ. Фæлæ скъолайы цалцæггæнæн куыстытæ куы цыд, уæд æппæрст æрцыдысты, мыстытæ сæ кæй быхъыгдæрдтой, уымæ гæсгæ. Хъæудзæн сæ фæстæмæ сног кæнын.
Стыр разæнгардгæнæн æфсон ма ацы куысты Этерийæн фæцис уый, æмæ архайы скъоладзауты æрмæст актерон дæсныйадыл бафтауын нæ, фæлæ ма цæмæй фæхæст уой сæ мадæлон æвзагыл. «Раздæр-иу æнæхъæн скъолайы кæд иунæг уырыссагдзурæг сывæллон уыди, уæд-иу уырыссаг кæнæ æндæр адæмыхатты минæвар уыд. Уый дæр-иу иронау æмбæрста æмæ-иу гыццылгай дзырдта. Ныр та... зæгъæм, къухмийы дæсныйадыл ахуыр кæнынмæ мæм цы дыууæ къласы цæуы, уым иуы чызджытæй иу дæр нæ дзуры, лæппутæ та æнæбары. Иннæйы та ничи дзуры. Зын мын у ахæм уавæрмæ кæсын, æмæ мæ фæнды балæггад кæнын ацы хъуыддаджы, кæд мæм ахæм тыхтæ разына, уæд. Стыр ныфс мæ ис, æмæ мæ скъолайы театры куысты дæр кæд исчи баивид - сæрæндæр, æрыгондæр. Фæлæ уый нырма æрмæстдæр фæнд у...», - сбæрæг кодта Этери.
Кæцыфæнды куысты дæр ахсджиаг вæййы адæмы æххуыс. Цымæ-иу цытæ кæниккæм, нæ алыварс рæстмæ адæм куы нæ уаид, уæд? Уымæ гæсгæ Этери у тынг разы Ольгинскæйы скъолайы ахуыргæнджытæй. Уыдонæй бирæтæ æххуыс кодтой театр-студийы куысты. Кочысаты Ларисæ Хъазыбеджы чызг, ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг (абон у скъолайы директор), йæ хъус дардта алы хатт, цæмæй сывæллæттæ алы репетицитæм дæр цæуой. Конкурстæм дæр æдзух семæ цыд. Этерийы бон-иу куы нæ уыд ацæуын, уæд та-иу йæхæдæг сывæллæттимæ ацыд. Абоны онг дæр кæны стыр æххуыс куыд ныхасæй, афтæ хъуыддагæй дæр. Этери куыд зæгъы, афтæмæй Ольгинскæйы скъолайы кæддæриддæр уыд бирæ курдиатджын скъоладзаутæ, сæ нымæц къаддæр никуы кодта. Арæхстысты зарынмæ, кафынмæ, сценæйыл архайынмæ... Ахуыргæнджытæ сæхæдæг дæр афтæ. Се ‘хсæн ис ахæмтæ, адæмон театры клубы чи архайдта.
Газет «Слово»-йы коллективы фæндиаг ут кæддæриддæр, уæ курдиатджын адæмы мыггаг макуы скуынæг уæд. Этери, дæуæн та дæ рæсугъд фæндтæ дæ къухы бафтæнт! Адæмы фарн бирæ у æмæ дзы æххæст ут!
Хъайтмазты Заремæ
Къамтæ ист сты Калманты Этерийы архивæй
