Сылгоймаджы бавæрæн стыр уæлахизы

Хъæбатыр, тохмондаг, фæразон, хъæддых, уæззау куыстыты уæлхъус æрлæууæг, сывæллæттæхъомылгæнæг, фæсчъылдымы цардаразæг, тохы быдыры архайæг, лæгдых равдисæг – ахæмæй равдыста йæхи сылгоймаг Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг. Сылгоймæгтæй бирæтæ ацыдысты хæсты быдырмæ æмæ уым æргомæй тох кодтой знаджы ныхмæ. Æмрæгъ æрлæууыдысты нæлгоймæгтимæ райгуырæн бæстæйы сæраппонд, къаддæр лæгдзинад нæ равдыстой. Кæм хъуыд, уым хæцæнгарзæй архæйдтой, кæм - цæф салдæтты быдырæй сæ уæлæ хастой, кæм сгарджытæ уыдысты, кæм та арвы тыгъдадæй хæдтæхджытыл знаджы дæрæн кодтой (адоны тыххæй тынг хорз ныффыста П.М. Галкин йæ чиныджы «Разведчцы фронтового неба», кой дзы цæуы не ‘мзæххонты тыххæй). Уæдæ стыр лæгдзинад æмæ патриотизм равдыстой, фæсчъылдымы чи архæйдта, уыцы сылгоймæгтæ. Зын уавæрты архайгæйæ, стыр ныфс лæвæрдтой фронтовиктæн. Се уæхсчытыл цы уæз æрæнцад, уый хорз æмбæрстой, æмæ Уæлахизы сæраппонд сæхиуыл нæ ауæрстой.

Хетæджы къохы бынмæ сылгоймаг йæ къах никуы бавæрдта. Фæлæ хæсты рæстæг Алагиры сылгоймæгтæ ахызтызты уыцы тобæйы (фæдзæхсты) сæрты æмæ бацыдысты къохмæ, цæмæй зæрдиагæй скувой сæ хиуæттæ иууылдæр дзæбæхæй куыд сыздохой хæсты быдырæй Уæлахизимæ. Касимова Лаура, историк, Алагиры библиотекæйы кусæг нын радзырдта: «Куыд фехъуыстон, афтæмæй сылгоймæгтæ хатыр ракуырдтой æмæ сæ уæрджытыл, æнæ дзабырæй, бацыдысты къохы бынмæ. Куывтой, алчидæр йæ хионы тыххæй, хæсты быдыры чи уыдис, уыдон цæмæй дзæбæхæй сыздæхой. Æмæ, зæгъæн ис, сæ куывдты тыхы фæрцы Уæлахизы бон фæхæстæгдæр кодтой». 2021 азы Лаурæйæн Дзæуджыхъæуы мыхуыры рацыд чиныг «Алагир, опаленный войной». Лаурæйы æрмæджытæ арæх бакæсæн ис газет «Слово»-йы фæрстыл, бирæ фыссы хæсты æрхайджыты тыххæй, зындгонд алагирæгты тыххæй, Алагиры историйыл. Ацы чиныджы йын ис хицæн сæргонд, сылгоймæгты хъайтардзинады тыххæй кæм фыссы: «И память, и подвиг, и боль на века». Радзырдта, Ирыстоны сылгоймæгтæ 1942 азы райгуырæн бæстæйы хъахъхъæнджыты фыццæг рæнхъыты куыд æрлæууыдысты æмæ фæсчъылдым дæр хæстон рæстæджы æгъдаумæ гæсгæ куыд цардысты, алыхуызон уæззау куыстыты уæлхъус куыд балæууыдысты. Ирыстоны сылгоймæгтæ ныххæцыдысты ног дæсныйæдтыл æмæ хæстмæ цы нæлгоймæгтæ ацыд, уыдоны бæсты кодтой алы куыст дæр, стыр бæрæггæнæнтæ æвдисгæйæ. Бирæты сгуыхтдзинæдты тыххæй ныффыста, ранымадта сылгоймæгты номгай, чи дзы цы сарæзта, уый. Мæ зæрдыл тынгдæр бадардтон карджын сылгоймæг Богты Сырмайы тыххæй радзырд.

Æрхæссын мæ фæнды тæлмацæй скъуыддзаг: «Партизанон къорды архæйдта Граждайнаг хæсты хъайтар, Алагиры районы Ногхъæуы цæрæг Богты Сырма. Къорды къамандирæй йæм æрбацыд хæслæвæрд, цæмæй знаджы тыххæй басгæрæн бæрæггæнæнтæ сæмбырд кæна. Цæмæй йæ хæслæвæрд сæххæст кæна, уый тыххæй Сырма ахызт фронты арæнтæй, сæмбырд кодта бæрæггæнæнтæ знаджы тыххæй æмæ сæ фæхæццæ кодта Советон Æфсады къамандыкæнынадмæ.

… Иу хатт ын бафæдзæхстой йæ райгуырæн хъæумæ мидæмæ бахизын, цæмæй хъæуы цы фашисттæ ис, уыдоны тыххæй сæмбырд кæна информаци.

Хъæуы йæ базыдта уæйгæнæг æмæ йæ банымыгъта знагыл. Сылгоймаджы æрцахстой æмæ йæ Дигорамæ аластой. Кæд æм æртхъирæн кодтой, уæддæр иу ныхас дæр нæ загъта, уый нæ, фæлæ ма сыл хинæй дæр рацыд: хъахъхъæнджыты асайгæйæ, Хъайттаты Алдоримæ (уый дæр ахст) алыгъд Елхотырдам. Уым сæ къухы бантыст бафтын Советон Æфсæдты бынатмæ. Фендджын, фæлтæрд салдæтты дисы бафтыдта ацæргæ сылгоймаджы фæразондзинад. Раззагонтимæ архæйдта, цалынмæ йын Сырх Æфсад не суæгъд кодтой йæ райгъуырæн Ногхъæу, уæдмæ». Цыдæриддæр сылгоймæгты тыххæй фыссы Лаурæ йæ чиныджы, иууылдæр сты дæнцæгæнхæссинаг.

Сылгоймæгты архайды, се сгуыхтыты тыххæй хæсты рæстæг нын радзырдта Гасанты Валерæ, газет «Рæстдзинад»-ы сæрмагонд уацхæссæг: «Фыдыбæстæйы Стыр хæст уæззау хъæдгæмттæ ныууагъта куыд на бæстæйы, афтæ Ирыстоны алы кары адæймаджы зæрдæйы æмæ уды дæр. Махæн, фæсивæдæн, Фыдыбæстæйы Стыр хæст уыдзæнис, Фыдыбæстæ куыд хъахъхъæнын хъæуы æмæ йæ куыд уарзын хъæуы, чи йæ хъахъхъæдта æмæ йæ знаджы æрдонгтæй чи бахызта, уыдонæй куыд уарзтой æмæ йын аргъ кодтой, уымæн ахъаззаджы ‘вдисæн.

Сылгоймаг - мад, сылгоймаг - ныййарæг, сылгоймаг - кусæг, аразæг. Уыцы æппæт миниуджытæ нæ мадæлтæ, нæ хотæ, нæ нанатæ равдыстой иууыл ирддæрæй ацы хæсты. Фыдызнаг куы ‘рбахæццæ арæнтæм, уæд Ирыстоны чызджытæ, сылгоймæгтæ архæйдтой колхозты, фæндæгты арæзтады, хъахъхъæнæн фæрæзты арæзтады, цæмæй знаг Ирыстонмæ ма ‘рбацæуа, куы ‘рбацæуа, уæд та саст куыд æрцæуа, Уæлахиз Сырх Æфсады, рæстдзинады куыд фæуа.

Æнустæм баззадис таурæгътыдзуринаг, уæлдæфон наускъæрæг Дауыраты Илитæйы лæгдзинад. Æнусмæ баззадис дæнцæгæн, цæф хæстонтыл куыд аудын хъæуы, уый, дохтыр, медицинон службæйы лейтенант Реуазты Верæйы æвзыгъддзинад, фæразондзинад æмæ удвидардзинад. Уый тохы цæхæрæй цы салдæтты рахаста йæ мæллæг уæхсчытыл, уыдонимæ уыдис не ‘мзæххон, Советон адæмон артист Саламты Къола æмæ йæ уый йæ царды кæронмæ дæр хуыдта йæ дыккаг царддæттæг. Таурæгъты дзуринагæн баззадис Будтуты Тамарæйы, Саламаты Софьяйы, Сæлбиты Верæйы, Хъалæгаты Хангассæйы уды фæразондзинад æмæ тых, сæ лæгдзинад æмæ æвдудондзинад Фыдыбастæйы Стыр хæсты рæстæг. Æмбисондæнхæссинаг куыд нæ у Гæздæнты авд æфсымæрты мад Тасойы фæразондзинад, Касанты дыууæ ногдзау лæппуйы - Ханафи æмæ Омарбийы мад Зафийы лæгдзинад. Уыдон хæсты рæстæг фронты фæсчъылдымы хъæбатыртæ уыдысты. Æмæ ма ахæм æвзыгъд сылгоймæгтæ цас уыди!

Æнæрымысгæ нæй зындгонддиктор, Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг Цæкулаты Марияйы лæгдзинад. Уый Фыдыбæстæйы хæсты фыццаг бонтæй фæстæмæ Ирыстоны адæмæн хъусын кодта фæсфронты æмæ фронты хабæрттæ куыд мадæлон æвзагыл, афтæ уырыссагыл дæр. Уыцы зын рæстæг иу бон дæр Цæгат Ирыстоны Паддзахадон радиойы Марияйы хъæлæс нæ бамынæг æмæ зæлыдис Ирыстоны зæххыл, алы хæдзары дæр. Лæвæрдта ныфс, хъару æмæ лæгдзинад нæ ирон адæмæн, кæстæртæн. Цæкулаты Мария уыдис номдзыд адæймаг удыхъæдæй дæр, фæразондзинадæй дæр, уæздандзинадæй дæр. Æцæгæй дæр уыд ирон, нæртон уæздан сылгоймаг.

Хæсты рæстæджы радиомæхъусджытæй иу уыдис уæды рæстæг Цæгат Ирыстоны Паддзахадон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы факультеты студент Дойаты Сергей. Уый мысыд: «Мах Фыдыбæстæйы хæсты рæстæг ахуыр куы кодтам, уæд-иу æнхъæлмæ кастыстæм алы райсом дæр ныфсæвæрæны ныхасы хуызæн, æууæнчы æмæ фидæныл рухсдæр æнкъарæнтимæ сæмбæлыны нысанæн Цæкулоны ныхасмæ, стæй адæмæн уарзон, номдзыд фæндырдзæгъдæг Ходы Надяйы цагъдмæ. Уый нын амыдта, знаджы къухмæ кæй нæ бахаудыстæм. Ирыстон цæры, бæлы уæлахизмæ æмæ тохы цæхæры цы фæсивæд ис, уыдоны удæнцойдзинадæн кусы фæсфронты дæр. Адæмæн ныфсæвæрæн ныхæстæ, хъуыдытæ хаста диктор Цæкулаты Мария, Уæлахизмæ тырнгæйæ».

Ирон сылгоймаджы фарнæн сæфæн нæй, æмæ уыцы тых уæлдай тынгдæр равдыстой нæ хъæбатыр чызджытæ, сылгоймæгтæ фæсфронты, тохы цæхæры, знаджы чи дæрæн кодта, уыцы хъæбатыртæ.

Уæлахизы боны хорзæх уæд алкæйы дæр! Ничи у рох, ницы у рох!

Фарс бацæттæ кодта Хъайтмазты Заремæ.

Къамтæ ист сты интернетæй